Τρίτη, 31 Δεκεμβρίου 2013

Ένας χρόνος από τον θάνατο του Έρικ Χομπσμπάουμ

O πατέρας μου, Έρικ Χομπσμπάουμ

της Τζούλια Χομπσμπάουμ, μετάφραση: Δημήτρης Ιωάννου


Με την κόρη του Τζούλια, τη μέρα του γάμου της
Ο πατέρας μου ήταν ευχαριστημένος ξέροντας ότι θα καταλήξει στο Νεκροταφείο του Χαϊγκέιτ (λίγα μέτρα πέρα από τον τάφο του Μαρξ). 
Η ανατολική πτέρυγα του κοιμητηρίου είναι γεμάτη εικονοκλάστες διανοούμενους. 
Για κάποιον που πέρασε κάθε μέρα της ζωής του διαβάζοντας τόσα πολλά και τόσο διαφορετικά πράγματα (αγαπούσε την ποίηση του Γ. Χ. Ώντεν και τα μυθιστορήματα του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες ή του Κάρλος Φουέντες εξίσου με την πολιτική οικονομία) κάναμε τη σκέψη ότι ήταν ταιριαστό να αναπαυθεί ανάμεσα σε συγγραφείς και αγωνιστές με τους οποίους είτε έκανε όντως παρέα όσο ζούσε είτε ευχαρίστως θα έκανε αν τους είχε γνωρίσει. 

Οι βραδινές μαζώξεις που οργάνωναν οι γονείς μου στο σπίτι μας στο Χάμπστεντ είχαν αφήσει εποχή: τα Χριστούγεννα της δεκαετίας του 1970 τα μοιραζόμασταν πάντα με ακαδημαϊκούς απ’ όλο τον κόσμο, οι οποίοι, όπως έλεγε η μητέρα μου, «δεν είχαν πού αλλού να πάνε μέχρι να ξανανοίξει το Βρετανικό Μουσείο». Τα επόμενα χρόνια οι γονείς μου οργάνωναν ετήσια μεσημεριανά πάρτυ στο όμορφο εξοχικό τους στο Μπρέκον Μπίκονς κατά τη διάρκεια του Φεστιβάλ του Χέι,[1] στο οποίο ο πατέρας μου ήταν πρόεδρος, για τους περαστικούς από κει συγγραφείς που ήταν και παλιοί τους φίλοι: τον Αμάρτυα Σεν και την Έμμα Ρόθτσιλντ, την Κλαιρ Τόμαλιν και τον Μάικλ Φρέιν, τον αξέχαστο Σερ Τζων Μάντοξ και τη σύζυγό του, συγγραφέα Μπρέντα Μάντοξ. Και τον Τομ Στόπαρντ ο οποίος, απ’ ό,τι φαίνεται, βάσισε στον πατέρα μου τον χαρακτήρα τού κομμουνιστή καθηγητή του Κέμπριτζ, στο θεατρικό του έργο Ροκ εν Ρολ.[2]

Μια από τις αγαπημένες ιστορίες της μητέρας μου, που μου έχει διηγηθεί πάμπολλες φορές, είναι ότι όταν γεννήθηκα, το 1964, είπε στη νοσηλεύτρια, για να φωνάξει τον πατέρα μου: «Θα βγεις στο διάδρομο και θα ψάξεις να βρεις έναν κύριο που δεν πηγαινοέρχεται νευρικά πάνω-κάτω, αλλά θα κάθεται και διαβάζει». Μέχρι κι έναν τηλεφωνικό κατάλογο διάβασε κάποτε σ’ ένα ξενοδοχείο στη Σεβίλλη, αντί για τη Βίβλο, κι έφτασε μέχρι το «Η». Κατά βάθος, ήταν ανθρωπολόγος. Το μυαλό του το έτρεφε εκείνο το γνώρισμα που ευχόταν, όπως μου έλεγε, να χαρακτηρίζει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο τα εγγόνια του: η περιέργεια.

[Κατά τη διάρκεια της νοσηλείας του] ένιωθε τρυφερότητα για τους εργαζόμενους και τις εργαζόμενες του νοσοκομείου. Μας τους σύστηνε με θαυμασμό όταν τον επισκεπτόμασταν: κατάγονταν από τις Φιλιππίνες ή τη Νιγηρία, είχανε διδακτορικά. Νομίζω ότι έβλεπε στις γυναίκες και τους άντρες αυτούς εκείνο το οποίο εκτιμούσε περισσότερο από κάθε τι άλλο, καθώς κι ο ίδιος είχε ξεκινήσει φτωχός και ανέβηκε κοινωνικά με σκληρή δουλειά, με την περιέργειά του και με την ικανότητά του για μάθηση. Νομίζω επίσης ότι του θύμιζαν τους ...

Τετάρτη, 25 Δεκεμβρίου 2013

Η πολιτική κατά της φτώχειας στην Ελλάδα της κρίσης

Ομάδα Ανάλυσης Δημόσιας Πολιτικής
Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών
Ενημερωτικό Δελτίο 6/2013


Μάνος Ματσαγγάνης

Περίληψη

Στην εργασία αυτή επιχειρούμε μια κριτική επισκόπηση της πολιτικής κατά της φτώχειας σε συνθήκες δραματικής επιδείνωσης του «νέου κοινωνικού ζητήματος», δηλ. του φαινομένου των οικογενειών με παιδιά χωρίς κανέναν εργαζόμενο, χωρίς επίδομα ανεργίας ή άλλη εισοδηματική ενίσχυση, και συχνά χωρίς βιβλιάριο ασθένειας. Παραθέτουμε τις τελευταίες εκτιμήσεις μας για την άνοδο των δεικτών φτώχειας τα τελευταία χρόνια. Στη συνέχεια περιγράφουμε τα κενά κοινωνικής προστασίας, τα οποία έχουν βαθιές ρίζες, σημειώνοντας ότι η αναγκαία αναβάθμιση του κοινωνικού διχτυού ασφαλείας παραμελήθηκε μετά το ξέσπασμα της κρίσης. Η εικόνα αλλάζει από το 2013: με το Μεσοπρόθεσμο Πλαίσιο Δημοσιονομικής Στρατηγικής του Νοεμβρίου 2012 τίθενται σε εφαρμογή μέτρα σημαντικής μείωσης της κοινωνικής δαπάνης, ενώ ταυτόχρονα θεσμοθετούνται άλλα μέτρα ενίσχυσης του κοινωνικού διχτυού ασφαλείας. Τα τελευταία συνίστανται στη θεσμοθέτηση ενιαίου επιδόματος στήριξης τέκνων και βοηθήματος ανεργίας αυτοαπασχολουμένων, στην διεύρυνση των κριτηρίων επιλεξιμότητας του επιδόματος μακροχρόνιας ανεργίας, καθώς και στην πιλοτική εφαρμογή του ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος. Μετά από προσεκτική ανάλυση των μέτρων αυτών συμπεραίνουμε ότι κινούνται στην ορθή κατεύθυνση, είναι όμως ανεπαρκή και περιέχουν αντιφάσεις. Καταλήγουμε με την ενδεικτική περιγραφή ενός φιλόδοξου αλλά ρεαλιστικού σχεδίου πύκνωσης της εισοδηματικής στήριξης και αναβάθμισης των κοινωνικών υπηρεσιών, με στόχο την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση του «νέου κοινωνικού ζητήματος».

Η άνοδος της φτώχειας

Η μεγάλη άνοδος της ανεργίας σε συνδυασμό με τα κενά του συστήματος κοινωνικής προστασίας έχουν προκαλέσει αξιοσημείωτη αύξηση της φτώχειας.


Πόση ακριβώς είναι η φτώχεια στην Ελλάδα; Και πώς έχει μεταβληθεί τα τελευταία χρόνια; Η απάντηση σε τέτοια ερωτήματα δεν είναι ποτέ απλή: εξαρτάται από το πόσο ψηλά ή πόσο χαμηλά θέτουμε το όριο φτώχειας. Για αυτό, στο προηγούμενοΕνημερωτικό Δελτίο της Ομάδας Ανάλυσης Δημόσιας Πολιτικής εκτιμήσαμε το ποσοστό φτώχειας το 2013 (σε σύγκριση με το 2012 και το 2009) με βάση τρεις διαφορετικούς δείκτες.
Συγκεκριμένα, υπολογίσαμε ότι πάνω από 22% του πληθυσμού είχε το 2013 εισόδημα κάτω από το κυμαινόμενο όριο σχετικής φτώχειας (60% του διάμεσου ισοδύναμου διαθέσιμου εισοδήματος), το οποίο αντιστοιχούσε σε €432 (άτομο που ζει μόνο) και €908 το μήνα (ζευγάρι με δύο ανήλικα παιδιά). Σε σχέση με το 2009, το ποσοστό αυτό ήταν αυξημένο κατά 3+ ποσοστιαίες μονάδες.

Από την άλλη, βρήκαμε ότι πάνω από 44% του πληθυσμού είχε εισόδημα κάτω από ένα σταθερό όριο φτώχειας (60% του τιμαριθμικά αναπροσαρμοσμένου διάμεσου εισοδήματος του 2009), το οποίο το 2013 ήταν ίσο με €665 (άτομο που ζει μόνο) και €1.397 το μήνα (ζευγάρι με δύο παιδιά). Με άλλα λόγια, το ποσοστό αυτό έχει διπλασιαστεί την τελευταία τετραετία.
Επί πλέον, θέσαμε ένα ακόμη ερώτημα: πόσοι είναι οι συμπολίτες μας με τόσο χαμηλό εισόδημα που δεν είναι σε θέση να αγοράσουν ένα βασικό καλάθι αναγκαίων αγαθών χωρίς είτε να ανατρέξουν σε αποταμιεύσεις του παρελθόντος, είτε να δανειστούν, είτε να αφήσουν απλήρωτους λογαριασμούς; 


Είχαμε προηγουμένως μετρήσει το κόστος αγοράς ενός τέτοιου καλαθιού αγαθών σε €233 (άτομο που ζει μόνο) και €684 το μήνα (ζευγάρι με δύο παιδιά), για νοικοκυριά που μένουν στην Αθήνα και δεν βαρύνονται με έξοδα ενοικίου ή στεγαστικού δανείου. Διαπιστώσαμε ότι 14% του πληθυσμού το 2013 είχε εισόδημα κάτω από αυτό το ελάχιστο κόστος αξιοπρεπούς διαβίωσης, το οποίο μπορεί να θεωρηθεί ως το όριο ακραίας φτώχειας. Αξίζει να σημειωθεί ότι, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις μας, το αντίστοιχο ποσοστό το 2009 ήταν μόλις 2%.

Τα παραπάνω δεν αφήνουν την παραμικρή αμφιβολία ότι οι δείκτες φτώχειας στην Ελλάδα έχουν επιδεινωθεί δραματικά τα τελευταία χρόνια, φτάνοντας πλέον σε επίπεδα συναγερμού.

Τα κενά κοινωνικής προστασίας

Η φτώχεια στην Ελλάδα έχει αυξηθεί όχι μόνο επειδή η κρίση είναι βαθειά και παρατεταμένη, αλλά και επειδή το σύστημα κοινωνικής προστασίας απέτυχε να ενεργοποιήσει μηχανισμούς στήριξης του εισοδήματος των φτωχών και των ανέργων.

Το πρόβλημα δεν είναι καινούριο: ο παραδοσιακός υποβιβασμός της πρόνοιας σε «φτωχό συγγενή» του κοινωνικού κράτους και ο συνακόλουθος μαρασμός του κοινωνικού διχτυού ασφαλείας (δηλ. του πλέγματος επιδομάτων και υπηρεσιών που παρέχονται στα άτομα και στις οικογένειες με χαμηλό εισόδημα) αποτελούν μόνιμα χαρακτηριστικά του Ελληνικού συστήματος κοινωνικής προστασίας.
Πράγματι, τις παραμονές της κρίσης το σύστημα κοινωνικής προστασίας ήταν εντελώς ακατάλληλο για το χειρισμό καταστάσεων επείγουσας ανάγκης. Όχι επειδή ήταν «φτωχό»: το 2010 η κοινωνική δαπάνη στην Ελλάδα είχε συγκλίνει με το μέσο όρο των 27 χωρών της ΕΕ (29,1% έναντι 29,4% του ΑΕΠ). Αλλά επειδή ήταν αναποτελεσματικό: ενώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση οι κοινωνικές παροχές (εκτός συντάξεων) μείωναν τη φτώχεια κατά 10 περίπου ποσοστιαίες μονάδες, στην Ελλάδα η αντίστοιχη μείωση ήταν μικρότερη από 4 ποσοστιαίες μονάδες (Eurostat 2013)1.

Η κρίση δεν δημιούργησε τα κενά προστασίας, απλώς ανέδειξε τις τραγικές συνέπειές τους. Βέβαια, οι συνθήκες των τελευταίων ετών έκαναν επιτακτική την ανάγκη ανάληψης πρωτοβουλιών δημόσιας πολιτικής για την κάλυψη των κενών αυτών. Κάτι τέτοιο δεν συνέβη: η αναγκαία αναβάθμιση του κοινωνικού διχτυού ασφαλείας παραμελήθηκε, ενώ ο χειρισμός των δημοσιονομικών πιέσεων που άσκησαν τα μέτρα λιτότητας στο σύστημα κοινωνικής προστασίας προσέθεσε και άλλα ...

Παρασκευή, 13 Δεκεμβρίου 2013

Κομματικό κράτος - κρατικοδίαιτα κόμματα: το ριζικό πρόβλημα πίσω από όλα τα υπόλοιπα

του Γιώργου Παπασπυρόπουλου
Στην χώρα μας περισσεύουν τα κροκοδείλια δάκρυα όταν απέναντί μας έχουμε επαγγελματίες πολιτικούς: ζητούν την ψήφο μας και υπόσχονται τα πάντα. 
- "Γιατί, δεν υποφέρουμε;"...
Υποφέρουν μαζί μας για τις επιπτώσεις της χρεοκοπίας, της έλλειψης δημοκρατίας, της έλλειψης εργασίας και μέλλοντος. Ειδικά οι κυβερνώντες. Αλλά και οι μικροκυβερνώντες... στα κόμματά τους. Ειδικά όταν ανακοινώνουν ότι θα μας βάλουν ρεύμα που η πολιτική τους μας έκοψε, θα μας φιλοξενήσουν σε θερμαινόμενους χώρους που η πολιτική τους μας αφαίρεσε, θα μας δώσουν κάτι να φάμε που η πολιτική τους μας πήρε, θα μας προσφέρουν πρόχειρο κατάλυμα όταν η πολιτική τους μας πήρε το σπίτι - και δουλειά στο κόμμα ή από το κόμμα, όταν η πολιτική τους μας έριξε στην ανεργία.

Ζητούν την ψήφο μας αλλά όχι την συμμετοχή μας. Και μετά διορίζουν τους κομματικούς φίλους, δίνουν τις δουλειές στους ημετέρους επιχειρηματίες, υποστηρίζουν τα "δικαιώματα" των συντεχνιών που τους υποστηρίζουν. 
  • Αλλά ποια οικονομική πολιτική μπορεί να επιτύχει χωρίς ξήλωμα του πελατειακού κομματικού κράτους; Του κράτους που "αποκτά" ο νικητής των εκλογών και μετά το κάνει ότι θέλει προκρίνοντας μικροπολιτικά συμφέροντα από το κοινό καλό;
  • Ποια λιτότητα μπορεί να αποκτήσει χαρακτηριστικά δικαιοσύνης όσο αφορά μόνο τους outsiders του κομματικού συστήματος;
  • Ποια μεσαία τάξη μπορεί να επιβιώσει κάτω από την εξουσία της μεταπρατικής ελίτ που ελέγχει την "ανάπτυξη" στα μέτρα της, μονοπωλιακά και ολιγοπωλιακά και ζει από την "προμήθεια της αντιπροσώπευσης";
  • Ποια παραγωγική ανασυγκρότηση μπορεί να πραγματοποιηθεί υπό την εξουσία κομματικού παρασιτικού λόμπι που πνίγει κάθε καινοτομία, κάθε αντιγραφειοκρατική μεταρρύθμιση για να μην θιχτούν οι τοποθετημένοι πελάτες στον κρατικό μηχανισμό και την κρατικοδίαιτη επιχειρηματικότητα; 
  • Τέλος ποιες θέσεις εργασίας μπορούν να δημιουργηθούν κάτω από τον ασφυκτικό έλεγχο ενός πελατειακού ανταλλακτικού συστήματος που δεν αφήνει κανένα κονδύλι να πάει "κομματικά" χαμένο;
Ξεκινήσαμε με το κράτος της Δεξιάς, την μετεμφυλιοπολεμική ανωμαλία που έγινε μόνιμο καθεστώς. Κι ύστερα ήλθε η "αλλαγή" - αλλά πρόσθεσε ένα νέο κομματικό κράτος επάνω στο παλιό: αδρανοποιώντας μεν αλλά διατηρώντας δε, τον κομματικό μηχανισμό της δεξιάς σε αγρανάπαυση. Για να ακολουθήσει η εναλλαγή στον έλεγχο του κομματικού κράτους. Μέχρι την σημερινή κρίση.

Όλα μα όλα τα κόμματα ακολουθούν το ίδιο μοντέλο: "μικρό κράτος", "σκιώδες κράτος". Σε αναμονή για να βάλουν τους δικούς τους, όχι τους άξιους, στις θέσεις εργασίας που θα αποκτήσουν υπό τον έλεγχό τους. Για να επαναληφθεί η ίδια ιστορία και στις συνεργατικές κυβερνήσεις με ποσοστά.

Υπάρχουν άραγε διαφορετικές εναλλακτικές πολιτικές; 
Υπάρχουν ορθές διακηρύξεις που βάζουν το δάκτυλο στην πληγή; 
Στο συντεχνιακό πελατειακό κομματικό συμφέρον; 
Υπάρχουν. 

Θυσιάζονται όμως στην κομματική διαπλοκή. Πως; Με τον προστατευτισμό στο κομματικό λόμπι, με την "προμήθεια κομματικού οφέλους" από κάθε νομοθέτηση, με την φωτογραφική παράδοση με έκτακτους νόμους δανείων, ΕΣΠΑ, κοινοτικών προγραμμάτων και επιχορηγήσεων στους κολλητούς "επιχειρηματίες", συχνά δημιουργημένους από το ίδιο το κομματικό σύστημα ενάντια σε κάθε δυνατότητα ατομικής πρωτοβουλίας, καινοτομίας, δημιουργίας.

Τι μπορεί να διακρίνει ένα κόμμα, παλιό ή νέο, από το καταστροφικό καθεστώς του κομματικού παρασιτισμού: όχι φυσικά οι διακηρύξεις του - αλλά η λειτουργία του όσο βρίσκεται σε ...

Τετάρτη, 11 Δεκεμβρίου 2013

Νόαμ Τσόμσκι: Κάποιοι στη Γερμανία θέλουν την Ελλάδα σε σκλαβιά

Συνέντευξη στον Χ.Ι. Πολυχρονίου και την Αναστασία Γιάμαλη (ΑΥΓΗ) 
Γλωσσολόγος, γνωστικός επιστήμονας, φιλόσοφος, πολιτικός αναλυτής, ακτιβιστής, κοινωνικός σχολιαστής και συγγραφέας περισσότερων από 100 βιβλίων και χιλιάδων άρθρων (άλλωστε δημοσίευσε την πρώτη του εργασία με θέμα την πτώση της Βαρκελώνης στον Ισπανικό Εμφύλιο σε ηλικία 10 ετών σε σχολική εφημερίδα) θεωρείται -όπως έχουν γράψει και στο παρελθόν οι New York Times- «ο σημαντικότερος εν ζωή διανοούμενος». Αν υπάρχει αμφιβολία, αναλογιστείτε ότι από τις αρχές της δεκαετίας του '90 το όνομά του βρίσκεται στα δέκα πρώτα της λίστας όλων των εποχών -μαζί με τον Μαρξ, τον Πλάτωνα, τον Σαίξπηρ και τη Βίβλο!
Έχει επιφέρει επανάσταση στη μελέτη της γλώσσας «ανοίγοντας το κουτί με τους θησαυρούς του μυαλού». Έχει επηρεάσει στην εξέλιξή τους μια ποικιλία από επιστημονικά πεδία, από τη φιλοσοφία και την ψυχολογία έως τα μαθηματικά και την ιατρική.
Ο λόγος, αν και δεν πρόκειται για μυστήριο, για τον Νόαμ Τσόμσκι, ο οποίος δίδαξε για περισσότερα από 50 χρόνια στο MIT (Τεχνολογικό Ινστιτούτο Μασσαχουσέτης) ως διακεκριμένος καθηγητής Γλωσσολογίας και Φιλοσοφίας.
Για τον περισσότερο κόσμο είναι ένας από τους πιο έγκριτους ριζοσπάστες πολιτικούς διανοητές της νεότερης περιόδου, ένας αιρετικός διανοούμενος, ένας αυστηρός επικριτής της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής και του τρόπου που το Ισραήλ αντιμετωπίζει την Παλαιστίνη, ένας αδυσώπητος κριτής του ψεύδους και της προπαγάνδας που σκορπούν τα κυρίαρχα ΜΜΕ, αλλά και κάθε αυθαίρετης κυβερνητικής εξουσίας .Έχει φυλακιστεί πολλάκις, ενώ επί κυβέρνησης Ρίτσαρντ Νίξον θεωρούνταν υπ' αριθμόν ένα εχθρός της.
Η φήμη και η επιρροή του είναι τόσο μεγάλη, ώστε έχει γίνει πολλές φορές αντικείμενο συζήτησης στις ταινίες του Γούντι Άλεν (έχει άλλωστε εμφανιστεί σε περισσότερες από 15 ταινίες και ντοκιμαντέρ) και έχει επηρεάσει αρκετούς καλλιτέχνες, κυρίως από τον χώρο της ροκ και της heavy metal.
Σήμερα η "Αυγή" δημοσιεύει μία αποκλειστική συνέντευξη με τον διανοούμενο που χθες, 7 Δεκεμβρίου, έκλεισε τα 85 του χρόνια, αλλά συνεχίζει να διατηρεί το ίδιο «τρελό πρόγραμμα», όπως λέει ο ίδιος. Πράγματι, συνεχίζει να γράφει με την ίδια συχνότητα και να παρακολουθεί τις διεθνείς και επιστημονικές εξελίξεις και να δίνει διαλέξεις ανά τον κόσμο χωρίς σταματημό. Το μόνο που αναγκάστηκε να σταματήσει είναι να δίνει συνεντεύξεις, τις οποίες απορρίπτει αυτομάτως, με ελάχιστες εξαιρέσεις. Η συνέντευξη αυτή ήταν μία από αυτές τις εξαιρέσεις και είμαστε ευγνώμονες. Χρόνια Πολλά, Νόαμ!

Ο νεοφιλελευθερισμός

* Σύμφωνα με τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, η κυβέρνηση συνιστά πρόβλημα, κοινωνικό κράτος δεν υπάρχει και οι ιδιώτες είναι υπεύθυνοι για τη μοίρα τους. Ωστόσο, οι μεγάλες επιχειρήσεις και οι πλούσιοι βασίζονται περισσότερο παρά ποτέ στην κρατική παρέμβαση, ώστε να συνεχίσουν να έχουν τον έλεγχο της οικονομίας και να απολαμβάνουν το μεγαλύτερο μερίδιο της οικονομικής πίτας. Είναι τελικά μύθος ο νεοφιλελευθερισμός; Πρόκειται απλά για ένα ιδεολογικό κατασκεύασμα;
O όρος «νεοφιλελεύθερος» είναι λιγάκι παραπλανητικός. Δεν είναι ούτε νέος, ούτε ...

Τρίτη, 10 Δεκεμβρίου 2013

Για τις παλιές αγάπες (της εργατικής τάξης) μην μιλάς…


… γιατί στα πιο μεγάλα θέλω κάνουν πίσω. Και κάπως έτσι, σε μία περίοδο κρίσης, όπου η ταξική πάλη έχει οξυνθεί, η εργατική τάξη στην Ελλάδα και παγκοσμίως αναζητά… έναν καινούριο έρωτα. Κι αν η σοσιαλδημοκρατία και το παραδοσιακό συνδικαλιστικό κίνημα συνιστούν τις «παλιές αγάπες», μπορεί σήμερα η ριζοσπαστική Αριστερά να γίνει ερωτεύσιμη για τον κόσμο της εργασίας;
Της Μ. Θεοτοκάτου*
«Η αστική τάξη δεν μπορεί να υπάρχει χωρίς να επαναστατικοποιεί αδιάκοπα τα εργαλεία παραγωγής, δηλαδή τις σχέσεις παραγωγής, δηλαδή όλες τις κοινωνικές σχέσεις. […] Η συνεχής ανατροπή της παραγωγής, ο αδιάκοπος κλονισμός όλων των κοινωνικών καταστάσεων, η αιώνια αβεβαιότητα και κίνηση διακρίνουν την αστική εποχή από όλες τις προηγούμενες. Διαλύονται όλες οι στέρεες, σκουριασμένες σχέσεις με την ακολουθία τους από παλιές σεβάσμιες παραστάσεις και αντιλήψεις κι όλες οι καινούργιες που διαμορφώνονται παλιώνουν πριν προλάβουν να αποστεωθούν»[1].
Ας ξεκινήσουμε, λοιπόν, με το «υποκείμενο» του πάθους. Μπορούμε να μιλάμε σήμερα για μία νέα εργατική τάξη; Με βάση το παραπάνω απόσπασμα από το Κομμουνιστικό Μανιφέστο οι μετασχηματισμοί του κεφαλαίου και της εργασίας είναι εγγεγραμμένοι στο DNAτου καπιταλιστικού συστήματος. Επομένως, μία συζήτηση για το «παλαιό» και το «καινούριο» θα μπορούσε να είναι πάντα επίκαιρη. Στο σήμερα, η συζήτηση αυτή επικεντρώνεται στην ανάδυση του λεγόμενου «πρεκαριάτου».
Η αλλαγή του συσχετισμού των κοινωνικών δυνάμεων που συντελέστηκε τις δεκαετίες του 1970-80 με την υποχώρηση του κεϋνσιανού υποδείγματος και την εγκαθίδρυση της ηγεμονίας του Νεοφιλελευθερισμού επέφερε ριζικές αλλαγές και στον τρόπο οργάνωσης της εργασίας και οιτάσεις ελαστικοποίησης της εργασίας αποτέλεσαν τη βάση του μετασχηματισμού των εργασιακών σχέσεων. Σταδιακά, λοιπόν, δημιουργείται ένα εργατικό δυναμικό «δεύτερης ταχύτητας» αποτελούμενο κυρίως από νέους, γυναίκες και μετανάστες.
Θα ήταν ίσως περιττό να αναλωθούμε σε μία περιγραφή των συνθηκών ζωής και εργασίας των επισφαλώς εργαζομένων, καθώς λίγο ή πολύ αποτελεί ένα σύντομο βιογραφικό των ζωών όλων μας, των δικών μας και των φίλων μας. Επισφάλεια, «μαύρη» εργασία, ανεργία και μία αέναη εναλλαγή μεταξύ αυτών, συνεχείς μετακίνηση από δουλειά σε δουλειά,φόβος, πλήρης έλλειψη δικαιωμάτων, έλλειψη προοπτικής. Κάπως έτσι, δημιουργείται μία νέα γενιά εργαζόμενων με μια νέα εργασιακή κουλτούρα, υπό την απόλυτη κυριαρχία της ανασφάλειας και της επισφάλειας, με περιορισμένα δικαιώματα και προσδοκίες από τη θέση τους στην αγορά εργασίας.
Και πάνω εκεί που ένοιωθες το «χάσμα γενεών» να σε πνίγει, έρχεται η ριμάδα η κρίση και σε κάνει να το ξανασκεφτείς.  Είναι φανερό ότι οι αλλαγές αυτές αν και ξεκίνησαν πριν από περίπου τέσσερεις δεκαετίες, έχουν επιταχυνθεί μετά και το ξέσπασμα της διεθνούς οικονομικής κρίσης του 2008. Η κλιμάκωση της ελαστικοποίησης των εργασιακών σχέσεων είχε ως αποτέλεσμα την είσοδο στην σφαίρα της επισφάλειας ολοένα και μεγαλύτερου τμήματος των εργαζομένων, οι οποίοι μέχρι πρόσφατα απασχολούνταν ως «κανονικά» εργαζόμενοι. Είναι εμφανές, λοιπόν, ότι οι αλλαγές στον χώρο των εργασιακών σχέσεων αποτελούν έκφραση μίας διαδικασίας μετάβασης από το «τυπικό» μοντέλο οργάνωσης της εργασίας σε ένα νέο μοντέλο με επίκεντρο την ευελιξία και την επισφάλεια. Η επισφάλεια μας αφορά πλέον όλους. Με την μόνη, αλλά σημαντική διαφορά, ότι για τους νέους εργαζόμενους αποτελεί μόνιμο βίωμα, ενώ για τους παλαιότερους αποτελεί μία ήττα.
«Οι βασικές δυνατότητες εξουσίας που πηγάζουν από τις ...

Δευτέρα, 9 Δεκεμβρίου 2013

Κεντροαριστερά κλειστού χώρου

της Αγγελικής Σπανού*

Η συζήτηση για πώς θα καλυφθεί ο πολιτικός χώρος μεταξύ Νέας Δημοκρατίας και ΣΥΡΙΖΑ εξελίσσεται εδώ και τρία χρόνια χωρίς να καταλήγει στη διαμόρφωση σημαντικών πολιτικών γεγονότων.
Οι αιτίες είναι σύνθετες: 

  • Από τις υπερχειλίζουσες προσωπικές φιλοδοξίες των star της υπόθεσης μέχρι τη συστημική αλλοτρίωση των μηχανισμών του χώρου, από την αηδία ενός μεγάλου κομματιού της ελληνικής κοινωνίας για ό,τι σήμαινε στη μεταπολίτευση ελληνική κεντροαριστερά μέχρι την πεποίθηση –που λειτουργεί εν προκειμένω διαλυτικά• ότι καλώς ή κακώς τη θέση «καπάρωσε» ο ΣΥΡΙΖΑ. 
  • Και από την τοξίνωση της κοινής γνώμης που δεν ευνοεί τον πολιτικό ορθολογισμό, μέχρι το γενικό ξεχαρβάλωμα που αποτρέπει τη συμμετοχή αυτών που έχουν να προσφέρουν αλλά δεν ζουν για τις καρέκλες και τα φώτα. 
Το σημαντικότερο ίσως είναι ότι οι διεργασίες για τη δημιουργία ενός συμμαχικού σχήματος που θα ενώσει όλες τις κατακερματισμένες δυνάμεις γίνονται αφ’ υψηλού και από καθέδρας με σκοπό να φτάσουν από πάνω προς τα κάτω κάποια στιγμή. Αλλά δεν είναι σαφές πώς κάποιος που έχει μάθει να «ζυμώνεται» στο σαλόνι θα βγει έγκαιρα στο μπαλκόνι για να δει τι γίνεται έξω.

Υπάρχουν τουλάχιστον τρία δομικά λάθη στο εγχείρημα για την ανασυγκρότηση της Κεντροαριστεράς.

• Η προσπάθεια εγκλωβίστηκε στο ζητούμενο της ένωσης των δύο κομμάτων που κινούνται σ’ αυτή την περιοχή, ΠΑΣΟΚ και ΔΗΜΑΡ, και όλων των κινήσεων που δραστηριοποιούνται εκεί, ώστε να αθροιστούν οι δυνάμεις.

Δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι σε μια τέτοια περίπτωση το ποσοστό του ΠΑΣΟΚ θα προστεθεί με εκείνο της ΔΗΜΑΡ μαζί και με κάτι ακόμη από τα γύρω-γύρω και έτσι θα διαμορφωθεί η δυνατότητα για μια καλή εκλογική επίδοση, που πάντως –ούτε οι πρωταγωνιστές της προσπάθειας δεν ισχυρίζονται το αντίθετο– δεν θα υπερβαίνει εκείνη που κατέγραψε το ΠΑΣΟΚ στις τελευταίες εκλογές (περίπου 14%) και η οποία δεν εμφανίζεται πια σε καμία δημοσκόπηση.

Ο λόγος που η ένωση των δύο κομμάτων δεν θα έφερνε οπωσδήποτε την άνοιξη της Κεντροαριστεράς είναι ότι πρώτα απ’ όλα δεν συμπίπτει ο στρατηγικός προσανατολισμός τους και αν δεν αρθεί αυτή η δυσαρμονία δεν μπορεί να υπάρξει συγχώνευση σε ένα συμμαχικό σχήμα παρά τις εκκλήσεις των ευρωσοσιαλιστών. Το ΠΑΣΟΚ –όπως εκφράζεται από την ηγεσία– είναι με τη ΝΔ, η ΔΗΜΑΡ έφυγε από την κυβέρνηση και στα περισσότερα κινείται σε γραμμή ΣΥΡΙΖΑ, με κάποιες εξαιρέσεις στελεχών που επιθυμούν την επιστροφή στη διακυβέρνηση.

• Οι ενδιαφερόμενοι για τη δημιουργία ενός νέου φορέα, της ελληνικής «Ελιάς», αποφεύγουν να αξιολογήσουν τη συμμετοχή της Κεντροαριστεράς στη διακυβέρνηση.

Κεντροαριστερός είναι ο Γ. Στουρνάρας, κόμμα της κεντροαριστεράς συγκυβερνά με τη ΝΔ, άλλο ένα μετείχε μέχρι πρόσφατα στη διαχείριση της εξουσίας. Εχουμε υπουργούς που αυτοπροσδιορίζονται ως ...

Δευτέρα, 25 Νοεμβρίου 2013

Στο λυκόφως του αστισμού

Η χρηματοπιστωτική νεοφιλελεύθερη δομή δεν χρειάζεται πλέον ούτε την κλασική παραγωγική δομή, ούτε τη μεσαία τάξη, ούτε την αντιπροσωπευτική - κοινοβουλευτική Δημοκρατία. Ζούμε, ίσως, το λυκόφως του κλασικού αστισμού.
του Μενέλαου Γκίβελου*
"Ο αστός χάνεται και χάνει τον δρόμο που τον φέρνει προς τον μελλοντικό κόσμο... Οι καιροί καλούν τη μεσαία τάξη να ξαναθυμηθεί τις πνευματικές και ηθικές της δυνατότητες... (άλλως) θα εξαφανιστούμε και θα αφήσουμε τη θέση μας σ' ένα είδος ανθρώπων... που θα καταστήσουν τον αστισμό της Ευρώπης ανίκανο να ανταποκριθεί στο καθήκον που έχει να οδηγήσει το κράτος και την οικονομία σ' έναν καινούργιο κόσμο" (Τhomas Mann: "Ο Γκαίτε ως εκπρόσωπος της αστικής εποχής" (1932). Αναφορά από G. Lukacs: "Σε αναζήτηση του αστού - μια μελέτη για τον Τόμαν Μαν", 1986).
*****
Όταν πριν από 24 χρόνια, τον Νοέμβριο του 1989, γκρεμιζόταν το τείχος του Βερολίνου ο τεχνολογικά εξελιγμένος βιομηχανικός καπιταλισμός και η αστική - φιλελεύθερη δημοκρατία θεωρήθηκε ότι συγκροτούν το κυρίαρχο παράδειγμα, που θα οδηγούσε σε μια τελική ιστορική ολοκλήρωση τον δυτικό κόσμο. Το "τέλος της ιστορίας", των "μεγάλων αφηγήσεων" (που αφορούσε κυρίως τη μαρξική κοσμοεικόνα) αποτέλεσαν τις φιλοσοφικές εκδοχές που επιχείρησαν να "νομιμοποιήσουν" τη νέα μορφή κυριαρχίας που εξαπλώθηκε έκτοτε με ραγδαίους ρυθμούς σε παγκόσμιο επίπεδο...
Είκοσι μόλις χρόνια μετά αποκαλύφθηκε ότι ο νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός είχε μετασχηματιστεί σε μια δεσπόζουσα χρηματοπιστωτική εξουσιαστική δομή, η οποία δεν αρκέσθηκε στην αποδόμηση και κατάργηση βασικών κοινωνικών και εργασιακών δικαιωμάτων, στη διάλυση των κρατικών δομών, στην υποβάθμιση και περιστολή των δημοκρατικών θεσμών και λειτουργιών.
Τώρα επιτίθεται ευθέως στον πυρήνα του ίδιου του αστικού - φιλελεύθερου καπιταλιστικού σχηματισμού. Διαλύει την ίδια τη μεσαία τάξη, υπονομεύει το δικαίωμα της ατομικής ιδιοκτησίας, υποτάσσει, αποδιαρθρώνει και περιθωριοποιεί τις παραγωγικές δομές της πραγματικής οικονομίας... Μήπως, μαζί με το "τέλος" της Ιστορίας και της Φιλοσοφίας, ήρθε και το τέλος της αστικής - φιλελεύθερης Δημοκρατίας;
Διανύουμε μια περίοδο κατά την οποία η χρηματοπιστωτική εξουσιαστική δομή αποτελεί μια δευτέρου βαθμού αφαίρεση, έναν "αναδιπλασιασμό" (redupbication) σε σχέση με την πραγματική οικονομικο-παραγωγική βάση, μια υπερ-δομή η οποία επιβάλλει, μέσω των οικονομικών διαχειριστών της, αλλά και των υποχείριων πολιτικο-κυβερνητικών ελίτ, τις στρατηγικές της επιλογές.
Η νέα αυτή εξουσιαστική υπερ-δομή δεν χρειάζεται πολίτες, αλλά αποσυλλογικοποιημένους ιδιώτες. Δεν χρειάζεται πλέον τη θεμελιώδη κοινωνική αναφορά του βιομηχανικού καπιταλισμού, τη μεσαία τάξη, ούτε τις αρχές, τις αξίες, τις αντιλήψεις με βάση τις οποίες η τάξη αυτή άσκησε την ιδεολογικο-πολιτική κυριαρχία της.
Η εξουσιαστική - χρηματοπιστωτική δομή δεν έχει ανάγκη, συνακόλουθα, από τους παραδοσιακούς τύπους πολιτικής και κοινωνικής νομιμοποίησης. Το Κράτος Ανάγκης και οι διαδικασίες έκτακτων εξουσιών, που εφαρμόζονται "κατά συρροήν", μετατρέπουν το ...

Παρασκευή, 15 Νοεμβρίου 2013

Γιατί τα σχολεία δε μορφώνουν

Oμιλία του δασκάλου της χρονιάς στις ΗΠΑ

Όταν το 1990, για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά, απονεμήθηκε στον John Taylor Gatto ο τίτλος του «Δασκάλου της Χρονιάς της Νέας Υόρκης» στην ομιλία αποδοχής του τίτλου που εκφώνησε, δεν αρκέστηκε σε απλές ευχαριστίες, αλλά εξαπέλυσε ένα δριμύ κατηγορώ στην συμβατική λογική που διέπει την εκπαίδευση. Μίλησε για το ρόλο που πρέπει να διαδραματίζει η εκπαίδευση για το άτομο, την οικογένεια και την κοινωνία στην σύγχρονη εποχή. Δεν απευθύνθηκε μόνο στη Νέα Υόρκη και τους μαθητές του.
Τα λόγια του εκφράζουν και τις ανησυχίες των εκπαιδευτικών και των γονιών όπου και αν βρίσκονται. Τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε στη μόρφωση και την δημιουργική απασχόληση των παιδιών μας είναι σοβαρά και πολύπλοκα και δεν αποτελούν αποκλειστική ευθύνη των σχολείων. Κι όμως τα σχολεία μπορούν να δημιουργήσουν τις κατάλληλες συνθήκες για την διαμόρφωση της κοινωνίας και του κόσμου που ονειρευόμαστε. Έτσι έχουμε την ευχαρίστηση να δημοσιεύσουμε αυτή την φλογερή ομιλία ενός από τους πιο ένθερμους οπαδούς της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης.

Η ομιλία του John Taylor Gatto

Αποδέχομαι αυτό το βραβείο για λογαριασμό όλων των καλών δασκάλων που έχω γνωρίσει όλα αυτά τα χρόνια. Όλων των δασκάλων που πάσχισαν να οικοδομήσουν σχέσεις με τους μαθητές τους. Σχέσεις βασισμένες στην τιμή. Άνδρες και γυναίκες που δεν ήταν ποτέ εφησυχασμένοι, που πάντοτε, στην αδιάκοπη προσπάθεια τους να προσδιορίσουν και να επαναπροσδιορίσουν την σημασία της λέξης «Παιδεία» έθεταν ερωτήματα. Ο «Δάσκαλος της Χρονιάς» δεν είναι ο καλύτερος δάσκαλος. Οι καλοί δάσκαλοι είναι πολύ χαμηλών τόνων για να γίνουν εύκολα αντιληπτοί. Ο «Δάσκαλος της Χρονιάς» όμως, είναι ένας σημαιοφόρος, ένα σύμβολο γι’ αυτούς τους αφανείς ήρωες που πρόθυμα αφιερώνουν τη ζωή τους στα παιδιά. Η διάκριση αυτή τους ανήκει εξ’ ίσου.

Ζούμε σε μία εποχή βαθιάς κοινωνικής κρίσης. Η χώρα μας βρίσκεται πίσω από 19 βιομηχανικές χώρες όσον αφορά στην ανάγνωση, την γραφή και την αριθμητική που μαθαίνουν τα παιδιά. Το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα στηρίζεται πάνω στο «ναρκωτικό» του καταναλωτισμού. Αν δεν αγοράζαμε τόσα «πουδραρισμένα» όνειρα, το σύστημα θα κατέρρεε. Και τα σχολεία ακόμα, είναι σήμερα ένα «προϊόν προς πώληση» Έχουμε τον υψηλότερο δείκτη εφηβικών αυτοκτονιών στον κόσμο. Στο Μανχάταν, από τους νέους γάμους, το 70% διαλύεται πριν να συμπληρωθεί πενταετία.

Η κρίση στα σχολεία αντανακλά την ευρύτερη κοινωνική κρίση. Είναι προφανές ότι έχουμε χάσει την αίσθηση της ταυτότητας μας. Μαντρώνουμε τα παιδιά και τους ηλικιωμένους και τους βγάζουμε εκτός του κοινωνικού γίγνεσθαι. Κανείς δεν τους απευθύνει πλέον τον λόγο. Όμως χωρίς τα παιδιά και τους ηλικιωμένους, μια κοινωνία δεν έχει ούτε παρελθόν αλλά ούτε και μέλλον. Μόνο ένα διαρκές παρόν. Στ’ αλήθεια, η λέξη «κοινωνία» δεν έχει καμία σχέση με την φύση των σχέσεων που δημιουργούμε. Ζούμε δικτυωμένοι και όχι μέσα σε κοινωνίες. Αυτό ευθύνεται για όλους τους μοναχικούς ανθρώπους που έχω γνωρίσει. Κατά περίεργο τρόπο, το σχολείο έχει μεγάλο μερίδιο ευθύνης γι’ αυτή την τραγωδία.

Όπως επίσης ευθύνεται για την διεύρυνση του χάσματος ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις. Χρησιμοποιώντας το σχολείο σαν ένα διαχωριστικό μηχανισμό, οδηγούμαστε στην δημιουργία ενός συστήματος καστών που πλαισιώνεται από παρίες. Αυτοί περιπλανώνται στους υπόγειους σιδηροδρόμους και κοιμούνται στον δρόμο. Στα 25 χρόνια της καριέρας μου σαν δάσκαλος συνειδητοποίησα ένα καταπληκτικό φαινόμενο -ότι τα σχολεία και η εκπαίδευση βρίσκονται πίσω και μακριά από τις σημαντικές εξελίξεις στον πλανήτη μας. Κανείς δεν πιστεύει πλέον ότι οι μεγάλοι επιστήμονες οφείλουν την επιστημοσύνη τους στα μαθήματα φυσικής ή χημείας, οι μεγάλοι πολιτικοί στα μαθήματα πολιτικών επιστημών και οι ποιητές στα μαθήματα γλώσσας και λογοτεχνίας.

Η αλήθεια είναι ότι τα σχολεία δεν σου μαθαίνουν τίποτε άλλο πέρα από το να υπακούς εντολές. (Κάτι που στη συνέχεια το μαθαίνουν ακόμη πιο βάναυσα στον.. υποχρεωτικό στρατό!) Αυτό μου φαίνεται ανεξήγητο, γιατί υπάρχουν χιλιάδες άνθρωποι που εργάζονται στα σχολεία ως δάσκαλοι, βοηθοί ή διευθυντές, που νοιάζονται και συμπεριφέρονται ανθρώπινα στους μαθητές. Όμως η απρόσωπη λογική του συστήματος καταπνίγει την συνεισφορά των μεμονωμένων προσωπικοτήτων. Παρ’ όλο που οι δάσκαλοι νοιάζονται και δουλεύουν σκληρά, το σύστημα ...

Τετάρτη, 13 Νοεμβρίου 2013

Αναμένοντας την εξαγωγική ανάπτυξη: Γιατί απέτυχε η ελληνική στρατηγική της τρόικας

των Δημήτρη Β. Παπαδημητρίου, Μιχάλη Νικηφόρου και Gennaro Zezza

Το ποσοστό ανεργίας στην Ελλάδα ανήλθε στο 27.6%. Αυτό υποτίθεται ότι δεν έπρεπε να συμβεί. 

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, που μαζί με την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα διαμόρφωσαν τις πολικές που υποτίθεται ότι θα διέσωζαν την Ελλάδα από τη δική της εκδοχή της Μεγάλης Ύφεσης, προέβλεπαν τον Δεκέμβρη του 2010 ότι η ανεργία στην Ελλάδα θα ήταν κάτω από το 15% φέτος. Το 2011 ανανέωσαν τις προβλέψεις τους, ανεβάζοντας το ποσοστό ανεργίας κοντά στο 20%. Οι τελευταίες τους προβλέψεις, που ανακοινώθηκαν τον Ιούνιο, μας λένε, για μια ακόμη φορά, ότι αν η Ελλάδα παραμείνει προσκολλημένη στο πρόγραμμα, η ανάπτυξη και η απασχόληση είναι προ των πυλών.

Η έρευνα μας, βασισμένη σε ένα μακροοικονομικό μοντέλο που διαμορφώθηκε ειδικά για την Ελλάδα, μας λέει ότι οι τελευταίες προβλέψεις της τρόικας θα αποδειχθούν εξίσου λανθασμένες όσο και οι προηγούμενες. Επιπλέον, τα χειρότερα ακόμα αναμένονται: δεν θα εκπλαγούμε αν η ανεργία σκαρφαλώσει στο 34% έως το τέλος του 2016, σε αντίθεση με τις αισιόδοξες προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του ΔΝΤ που κάνουν λόγο για 20%.

Γιατί έχει αποδειχτεί τόσο λανθασμένη η τρόικα σχετικά με τις επιπτώσεις των δικών της πολιτικών; Η απάντηση είναι ότι παρά την πρόσφατη παραδοχή λαθών από το ΔΝΤ όσον αφορά τις επιπτώσεις των πολιτικών που εφαρμόστηκανστην Ελλάδα, η τρόικα συνεχίζει να εξαρτάται από μια θεωρία για το πώς λειτουργεί η οικονομία η οποία υποτιμά φρικτά τις αρνητικές επιπτώσεις της λιτότητας.

Η στρατηγική που επιβάλλεται στην Ελλάδα από τους διεθνείς δανειστές της βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ιδέα της «εσωτερικής υποτίμησης», δηλαδή στην ιδέα ότι η μείωση των μισθών θα κάνει τα προϊόντα της πιο ελκυστικά, τονώνοντας με αυτό τον τρόπο την οικονομία και επιστρέφοντας στην ανάπτυξη με όχημα τις αυξανόμενες εξαγωγές.

Πως τα πάει μέχρι τώρα αυτή η στρατηγική; Όπως φαίνεται, η Ελλάδα έχει σημειώσει αύξηση στο είδος της «ανταγωνιστικότητας» που απαιτείται: το σχετικό μοναδιαίο κόστος έχει μειωθεί περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη χώρα της ευρωζώνης, με εξαίρεση τη Γερμανία. Μέχρι εδώ καλά, αν και θα πρέπει να σημειωθεί ότι έως πρόσφατα, οι τιμές συνέχισαν να αυξάνονται ενώ οι μισθοί πιεζόντουσαν προς τα κάτω, ωθώντας τον κόσμο βαθύτερα στη φτώχεια.

Οι ελληνικές εξαγωγές αυξήθηκαν από τότε που άρχισαν να επιβάλλονται τα μέτρα λιτότητας, το 2009–10. Ωστόσο, το μεγαλύτερο ποσοστό αυτής της αύξησης (71%) δεν προκύπτει από τη μείωση του μοναδιαίου κόστους εργασίας στην Ελλάδα, αλλά από την αύξηση στην αξία του εμπορίου της σε προϊόντα επεξεργασμένου πετρελαίου λόγω των υψηλότερων τιμών του πετρελαίου (ένας εμφανώς ευμετάβλητος παράγοντας) και της αυξημένης ζήτησης ως αποτέλεσμα της παγκόσμιας ανάκαμψης. Η εσωτερική υποτίμηση έχει δώσει ελάχιστη τόνωση στις εξαγωγές του τομέα υψηλής τεχνολογίας και μπορεί, μάλιστα, να οδηγεί σε μετατόπιση της παραγωγής προς τον αγροτικό τομέα και τον τομέα της χαμηλής-μεσαίας τεχνολογίας. Τέλος, οι καθαρές εξαγωγές έχουν συνεισφέρει στο πραγματικό ΑΕΠ κυρίως λόγω της πτώσης των εισαγωγών από την έναρξη της κρίσης.

Ακόμα πιο ανησυχητικό, ωστόσο, είναι το γεγονός ότι η βελτίωση του εμπορικού ισοζυγίου της Ελλάδας δεν μπορεί ούτε στο ελάχιστο να καλύψει την τεράστια πτώση στις άλλες συνιστώσες της συνολικής ζήτησης. Σε αντίθεση με τη θεωρία της τρόικας ότι οι περικοπές στις κρατικές δαπάνες θα είχαν μικρή αρνητική επίπτωση—ή ακόμη και θετική επίπτωση—για την υπόλοιπη οικονομία, οι περικοπές στον κρατικό προϋπολογισμό που δρομολόγησε έχουν συνοδευθεί από μια αυξανομένη απότομη πτώση στην ιδιωτική κατανάλωση και επένδυση, υποδηλώνοντας την ύπαρξη ενός δημοσιονομικού πολλαπλασιαστή υψηλότερου του 2.5. Τα οφέλη από τις καθαρές εξαγωγές που απολαμβάνει η Ελλάδα δεν επαρκούν για να προστατεύσουν την οικονομία από κατάρρευση, πόσο μάλλον να παράγουν τους ρυθμούς ανάπτυξης που απαιτούνται ώστε να επιστρέψει το ΑΕΠ και η απασχόληση στα επίπεδα που ήταν πριν από την κρίση.

Η ελπίδα της τρόικας για τη στρατηγική που εφαρμόζει είναι ότι οι εξαγωγές μπορεί να αυξηθούν με υψηλότερους ρυθμούς κάποια στιγμή στο μέλλον, αλλά η ανάλυσή μας δείχνει ότι η επίτευξη σημαντικών ρυθμών ανάπτυξης στις καθαρές εξαγωγές μέσω της εσωτερικής υποτίμησης θα πάρει πάρα πολύ καιρό για να υλοποιηθεί και πως στο ενδιάμεσο θα γίνουμε μάρτυρες μιας βαθιάς κοινωνικής αποσύνθεσης και εξαθλίωσης ενώ θα περιμένουμε να αποδώσει καρπούς η θεωρία. Ούτε υπάρχει λόγος για αισιοδοξία στον ορίζοντα: τα πιο πρόσφατα στοιχεία δείχνουν ότι οι ελληνικές εξαγωγές έχουν αρχίσει να μειώνονται από το τέλος του 2012.

Υπάρχουν εναλλακτικές στην προσέγγιση της τρόικας. Ένα μετριοπαθές ερέθισμα δημοσίων δαπανών της τάξης των 30 δις ευρώ (2 δις ευρώ ανά τρίμηνο, ξεκινώντας με το τρίτο τρίμηνο του 2013), χρησιμοποιώντας κεφάλαια από την Ευρωπαϊκή Επενδυτική Τράπεζα ή κάποιο άλλο θεσμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, θα δημιουργούσε 200 χιλιάδες περισσότερες θέσεις εργασίας έως το 2016 από το αν η Ελλάδα παρέμενε κάτω από το υπάρχον καθεστώς. Ένα σχέδιο Μάρσαλ για τον 21ο αιώνα δεν θα έλυνε τα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η Ελλάδα, αλλά εν συγκρίσει με το δρόμο που έχει χαράξει η τρόικα, η διαφορά θα ήταν μεταξύ μιας συνεχιζόμενης κατάδυσης στην εξαθλίωση και την αρχή μιας μετριοπαθούς ανάκαμψης. 

Προτείνουμε επίσης την επέκταση ενός προγράμματος που εφαρμόζεται ήδη επιτυχώς στην Ελλάδα—το πρόγραμμα άμεσης δημιουργίας απασχόλησης, που προσφέρει μισθωτή εργασία και παράγει κοινωνικά οφέλη. Το συγκεκριμένο πρόγραμμα ανακοινώθηκε το 2011 και ήταν σχεδιασμένο να στηρίξει 55 χιλιάδες θέσεις για τους ανέργους, αλλά κατέληξε να προσελκύσει 270 χιλιάδες αιτούντες που πληρούσαν τις προϋποθέσεις για ένταξη στο πρόγραμμα (και αυτό όταν η ανεργία στην Ελλάδα ήταν ακόμη στο 16%, ή 810 χιλιάδες άνεργοι). Η διεύρυνση του προγράμματος άμεσης δημιουργίας θέσεων εργασίας θα ήταν μεγάλη βοήθεια στη διαρκώς αυξανόμενη στρατιά των ανέργων. Η αλλαγή πλεύσης σε αυτό το σημείο, ωστόσο, θα απαιτούσε από την τρόικα να συμμορφωθεί με την οικονομική πραγματικότητα και να εγκαταλείψει τις θεωρίες που καθοδηγούν την αποτυχημένη της στρατηγική.

Μια πιο λεπτομερή συζήτηση γύρω από αυτά τα θέματα μπορεί να βρεθεί στο http://www.levyinstitute.org/publications/?docid=1836.

Ο Δημήτρης Β. Παπαδημητρίου είναι πρόεδρος του Levy Economics Institute. Ο Μιχάλης Νικηφόρου και ο Gennaro Zezza είναι ερευνητές μελετητές στο Ινστιτούτο. 

Copyright © 2013 Levy Economics Institute

Δημοσιεύσεις στα ελληνικά: http://www.levyinstitute.org/greek/

Τρίτη, 12 Νοεμβρίου 2013

Μίσσιος κλασικός και εικονογραφημένος



"Η ελευθερία έχει καταντήσει επιχείρημα μάρκετινγκ", λέει η Μυρτώ Ράις

Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ, Ελευθεροτυπία, Τρίτη 12 Νοεμβρίου 2013

Οταν πρωτοεκδόθηκε η μαρτυρία του Χρόνη Μίσσιου (1930-2012) «...καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς» («Γράμματα», 1985), η σεναριογράφος -με σπουδές θεατρολογίας και θεατρικής πράξης- Μυρτώ Ράις ήταν μόλις 15 χρόνων, αφού γεννήθηκε το 1970.
Σχεδόν τριάντα χρόνια μετά, συνεργάστηκε με δύο Γάλλους, το σεναριογράφο Σιλβέν Ρικάρ και το σκιτσογράφο Ντανιέλ Καζανάβ, για να έχουμε σε κόμικς το έργο του αγωνιστή της Αριστεράς.
Η γαλλική έκδοση («Toi au moins, tu es mort avant», Futuropolis) συνέπεσε με την ελληνική (Polaris, σελίδες 187, τιμή: 22 ευρώ) και το αποτέλεσμα είναι ένα εικονογραφημένο αφήγημα, όπως το χαρακτηρίζει η Ελληνίδα συνδημιουργός.


«Μου είναι δύσκολο να μιλήσω για το "...καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς" και για τη διασκευή του σε εικονογραφημένο αφήγημα. Και αυτό γιατί είναι το βιβλίο που έχει συντροφεύσει τις πιο δύσκολες στιγμές της ζωής μου.

Ημουν 15 χρόνων όταν πρωτοεκδόθηκε, και από τότε δεν έπαψε να με ακολουθεί. Κάθε φορά που χρειαζόταν από κάπου να αντλήσω δύναμη και κουράγιο, ήταν δίπλα μου. Επιπλέον, ο Χρόνης Μίσσιος ήταν ένας από τους φίλους των γονιών μου, που τις ατελείωτες εύθυμες βραδιές που ακολούθησαν την πτώση της δικτατορίας γέμιζαν το σαλόνι του σπιτιού μας με καπνούς, γέλια και όνειρα για ένα καινούργιο αύριο», θυμάται η 43χρονη σήμερα Μυρτώ Ράις.

Το «...καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς» σε κόμικς, σε ελληνική ...Οφειλή στην οικογενειακή και συλλογική μνήμη, αλλά και υποχρέωση στις δύσκολες στιγμές, με συμπαραστάτη τον Χρόνη Μίσσιο, ως φυσική παρουσία και ως αποτυπωμένο έργο.

Ο Χρόνης Μίσσιος δεν κατάφερε να δει ούτε μία σελίδα από τη γαλλική έκδοση, αφού πέθανε λίγους μήνες πριν από την περάτωση της γαλλικής έκδοσης. «Δεν κατάφερα να αλλάξω το σύστημα, όμως δεν θα επιτρέψω ούτε σε αυτό να με αλλάξει», έλεγε συχνά ο Μίσσιος. Η θέση αυτή έδωσε το έναυσμα σ' αυτή και στο συν-σεναριογράφο της, Σιλβέν Ρικάρ, να πραγματοποιήσουν αυτή τη διασκευή.

Ο ιστορικός χρόνος του «...καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς» μεταφέρθηκε στο σημερινό πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον, συντονίστηκε με τους νέους καιρούς και ως εκ τούτου επικαιροποιήθηκε.


...και γαλλική έκδοση

Ας ακούσουμε και πάλι τη Μυρτώ Ράις: «Τι ονομάζουμε "πράξη αντίστασης" σήμερα; Τι περιεχόμενο μπορεί να δώσει κανείς σ' ένα σύστημα που έχει καταντήσει την ελευθερία επιχείρημα μάρκετινγκ; Ποια πρότυπα να τον εμπνεύσουν μέσα σ' αυτόν τον μετα-ιδεολογικό κόσμο που μοιάζει με σκοτεινό παρελθόν;».

«Η μαρτυρία του Χρόνη Μίσσιου απαντά με τρόπο ξεκάθαρο και δυνατό», ξεκαθαρίζει η συνομιλήτριά μας. Γιατί το εγχείρημά του δεν έμεινε προσκολλημένο σ' ένα ιστορικό πλαίσιο. Εχει τη δυναμική που έχουν όλα τα κείμενα, τα οποία κλασικοποιούνται για τη μοναδικότητά τους: «Η μαρτυρία του Χρόνη Μίσσιου απαντά με τρόπο ξεκάθαρο και δυνατό. Δεν πρόκειται μόνο για την αναφορά σε μια ιδιαίτερα ταραγμένη για τη χώρα περίοδο, ούτε για τη διαδρομή μιας ιδεολογίας που θεωρείται ξεπερασμένη.

Πρόκειται γιά την ιστορία μιας στράτευσης σ' ένα όνειρο, σ' ένα ιδεώδες, για μια απάντηση στο υπαρξιακό κενό και τον πειρασμό του νεοφιλελευθερισμού που, περισσότερο από ποτέ, μας κατατρώει».

Δευτέρα, 11 Νοεμβρίου 2013

Οι αλχημιστές της χρηματοπιστωτικής οικονομίας

Προδημοσίευση από το βιβλίο του Βρετανού φιλοσόφου Τζον Γκρέι «Η σιωπή των ζώων: για την πρόοδο και άλλους νεωτερικούς μύθους»
Τζον Γκρέι, βρετανός φιλόσοφοςΤο κείμενο που ακολουθεί αποτελεί κεφάλαιο από το νέο βιβλίο του Βρετανού φιλοσόφου Τζον Γκρέι, «Η σιωπή των ζώων: για την πρόοδο και άλλους νεωτερικούς μύθους», το οποίο θα κυκλοφορήσει στα μέσα Νοεμβρίου από τις εκδόσεις «Οκτώ». Συνέντευξη του σημαντικού διανοητή είχε φιλοξενήσει η «Εφημερίδα των Συντακτών» στις 20 Οκτωβρίου και μπορείτε να τη διαβάσετε στη διεύθυνση http://www.efsyn.gr/?p=135674

Στο τέλος του περασμένου αιώνα εγκαθιδρύθηκε ένας νέος τύπος πολιτικής οικονομίας. Στο παρελθόν ο καπιταλισμός είχε αναγνωρίσει τον κίνδυνο του χρέους. Οι τράπεζες περιόριζαν τα δάνεια ώστε η οικονομία να μη βασίζεται στον υπέρμετρο δανεισμό. Σύμφωνα με τον νέο καπιταλισμό, το χρέος δημιουργεί πλούτο: δάνεισε αρκετά χρήματα σε αρκετούς ανθρώπους και σύντομα όλοι θα είναι πλούσιοι.


Ο πραγματικός πλούτος είναι φυσικός και εγγενώς πεπερασμένος, και καθώς αποτελείται από πράγματα που αναλώνονται ή φθείρονται, ο χρόνος τον μειώνει. Το χρέος είναι δυνητικά απεριόριστο, τρέφεται με την ίδια του τη σάρκα και αυξάνεται μέχρι το σημείο που δεν μπορεί να αποπληρωθεί. 
Ο άυλος πλούτος που δημιούργησε ο νέος καπιταλισμός ήταν επίσης δυνητικά απεριόριστος. 
Η πρακτική της προσφοράς ενυπόθηκων δανείων υψηλού κινδύνου, δανείων που δεν θα μπορούσαν ποτέ να αποπληρωθούν με το εισόδημα των δανειζομένων, έχει περιγραφεί ως αρπακτικός δανεισμός. 
Από μια άποψη, όντως ήταν. Αν οι τιμές των κατοικιών εξακολουθούσαν να ανεβαίνουν, οι δανειζόμενοι ήταν καταδικασμένοι να αθετήσουν τις υποχρεώσεις τους. Οι μόνες ξεκάθαρα ωφελημένες ήταν οι τράπεζες, που είχαν την άδεια να δίνουν δάνεια για τα οποία γνώριζαν πως δεν επρόκειτο να ξεπληρωθούν.

Από μια άλλη άποψη, αυτή η πρακτική ήταν ένα είδος αλχημείας. Ο δανεισμός χρημάτων σε ανθρώπους που δεν είχαν τη δυνατότητα να τα επιστρέψουν ήταν ένας τρόπος να δημιουργείται πλούτος εκ του μηδενός. Κι ενώ η βιομηχανία μεταφερόταν στο εξωτερικό και οι εργάτες δεν ήταν πλέον απαραίτητοι, η ευημερία αυξανόταν. 
Ο πλούτος δεν χρειαζόταν να εξάγεται από τη γη, όπως σε άλλες εποχές. 
Μέσω μιας διαδικασίας, της οποίας τη λειτουργία κανείς δεν μπορούσε να εξηγήσει, γεννιόταν πλούτος με μαγικό τρόπο. 
Οι αλχημιστές περασμένων εποχών γνώριζαν πως η προσπάθεια να μετατραπεί ένα ευτελές μέταλλο σε χρυσό ήταν μια μορφή μαγείας, μια προσπάθεια να παραβιάσει κανείς τους φυσικούς νόμους. Οσοι στον 21ο αιώνα ασκούν τον υποτιθέμενο επιστημονικό κλάδο των οικονομικών δεν είναι εξίσου οξυδερκείς. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, μένουν άναυδοι όταν το αλχημιστικό πείραμα οδηγεί στη γελοιότητα και την καταστροφή.

Ο βασισμένος στο χρέος υπερκαπιταλισμός που ξεπήδησε στην Αμερική τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα δεν επρόκειτο να επιβιώσει για πολύ. Νοικοκυριά με στάσιμα ή μειωμένα εισοδήματα δεν μπορούν να αποπληρώσουν τα αυξανόμενα χρέη. Οταν εκδηλώθηκε η οικονομική κρίση το 2007, τα εισοδήματα των περισσότερων Αμερικανών ήταν στάσιμα πάνω από τριάντα χρόνια.

Αποικιακή οικονομία

Η πιστωτική έκρηξη έκρυβε το γεγονός ότι η πλειονότητα φτώχαινε. Μια νέα αμερικανική πολιτική οικονομία αναδυόταν: με το ποσοστό του πληθυσμού που βρίσκεται στη φυλακή να υπερβαίνει εκείνο οποιουδήποτε άλλου κράτους, με πολλούς μακροχρόνια ανέργους, με μεγάλο μέρος της εργατικής δύναμης να δουλεύει περιστασιακά και με πολλούς ανθρώπους να ασχολούνται με τη σκιώδη οικονομία του ναρκεμπορίου και του σεξ, βλέπουμε μια μεταμοντέρνα οικονομία αποικιακού τύπου όπου η υποτέλεια βρίσκεται στη γωνιά κάθε δρόμου.
Σύμφωνα με κάποιους ιστορικούς, η ανισότητα στην Αμερική στις αρχές του 21ου αιώνα είναι μεγαλύτερη από την ανισότητα στη δουλοκτητική οικονομία της αυτοκρατορικής Ρώμης τον 2ο αιώνα. [...]

Η δυσκολία να ζει κάποιος στον νέο καπιταλισμό δεν οφείλεται μόνο στη μαζική φτώχεια. Στην Αμερική, περισσότερο από οπουδήποτε αλλού, δεσπόζει η πίστη ότι η ζωή κάθε ατόμου είναι μια ιστορία συνεχούς βελτίωσης. Στη νέα οικονομία, όπου η συνήθης μοίρα είναι μια εξαρθρωμένη ύπαρξη, αυτή η ιστορία δεν έχει νόημα. Οταν το νόημα της ζωής προβάλλεται στο μέλλον, πώς θα ζήσουν οι άνθρωποι που δεν μπορούν να φανταστούν πια το μέλλον; Η άνοδος του «Κόμματος του Τσαγιού» υποδηλώνει την υπαναχώρηση σε μια ηθελημένη ψύχωση, με τους λαϊκιστές δημαγωγούς να υπόσχονται την επιστροφή σε ένα μυθικό παρελθόν.

Κάτι όχι και πολύ διαφορετικό συμβαίνει στην Ευρώπη. Ενώ οι εργατικές τάξεις χάνουν τη δουλειά τους, οι μεσαίες τάξεις μετατρέπονται σε ένα νέο προλεταριάτο. Το τελικό αποτέλεσμα της οικονομικής έκρηξης είναι η διάβρωση των αποταμιεύσεων και η διάλυση των επαγγελμάτων.
Καθώς συνεχίζεται η ύφεση, η παθητικότητα που συνόδευε τα προγενέστερα στάδια έχει δώσει τη θέση της στην αντίσταση. 
Ακόμα και τώρα, ωστόσο, πολλοί άνθρωποι ονειρεύονται την επιστροφή στην ανάπτυξη που έμοιαζε ασταμάτητη μέχρι πριν από λίγα χρόνια. Τα χρόνια της οικονομικής έκρηξης σημάδεψε η πίστη στην ατέλειωτη οικονομική μεγέθυνση, και τώρα, που η οικονομική έκρηξη τελείωσε, η αξίωση για επιστροφή στην ανάπτυξη είναι διάχυτη και επίμονη. 
Το γεγονός ότι ο πραγματικός πλούτος είναι πεπερασμένος δεν έχει γίνει αποδεκτό. Το πιθανότερο σενάριο είναι ότι θα εξυφανθεί η επιστροφή στην ανάπτυξη έως ότου αυτή εκτροχιαστεί κάποια στιγμή στο μέλλον, εξαιτίας ελλείψεων στο πετρέλαιο, στο νερό και σε άλλους φυσικούς πόρους.
Οι αρχές του 21ου αιώνα έχουν συγκριθεί με τη δεκαετία του 1930· και υπάρχουν ομοιότητες. Και τις δύο εποχές τις χαρακτηρίζει μια παγκόσμια αναταραχή, παράλληλα με γεωπολιτικές αλλαγές – στα μεσοπολεμικά χρόνια από την Ευρώπη στις ΗΠΑ, σήμερα από την Ανατολή στη Δύση. Και στις δύο περιπτώσεις θα μπορούσαμε να ξέρουμε εκ των προτέρων ότι η Ευρώπη θα βυθιζόταν σε μια αλληλοκτόνο σύγκρουση. Σήμερα δεν υπάρχουν μαζικά κινήματα –φασιστικά, ναζιστικά ή κομμουνιστικά– σαν αυτά που ερήμωσαν τη μεσοπολεμική Ευρώπη. Δύσκολα η δημοκρατία θα αντικατασταθεί στην όποια ευρωπαϊκή χώρα από το είδος της δικτατορίας που πήρε την εξουσία σχεδόν σε όλη την ευρωπαϊκή ήπειρο τη δεκαετία του 1930.

Ξενοφοβία
Ομως οι δυνάμεις της ξενοφοβίας έχουν και πάλι ενισχυθεί. Η οικονομική αναταραχή, που επιδεινώνεται λόγω της αποφασιστικότητας των ευρωπαϊκών ελίτ να διατηρούν ένα δυσλειτουργικό κοινό νόμισμα, δημιουργεί μια σύγχρονη εκδοχή της τοξικής πολιτικής του Μεσοπολέμου. Οπως τη δεκαετία του 1930, έτσι και σήμερα, οι μειονότητες –μετανάστες, Τσιγγάνοι, ομοφυλόφιλοι, Εβραίοι– στοχοποιούνται ως εξιλαστήρια θύματα. [...]

[...] Η άνοδος και η πτώση των οικονομικών συστημάτων είναι η φυσιολογική πορεία της Ιστορίας. Σήμερα, ενώ ένα είδος καπιταλισμού παρακμάζει, άλλα είδη –στην Κίνα και την Ινδία, στη Ρωσία, τη Βραζιλία και την Αφρική– αναπτύσσονται. Ο καπιταλισμός δεν τελειώνει. Αλλάζει σχήμα, όπως τόσες φορές στο παρελθόν. Μένει να δούμε πώς οι παλιοί και νέοι καπιταλισμοί θα διευθετήσουν τις ανταγωνιστικές τους αξιώσεις πάνω στους φυσικούς πόρους της Γης σε μια περίοδο αύξησης του ανθρώπινου πληθυσμού.
Τα πιο σοβαρά προβλήματα δεν λύνονται
Η μαζική κινητοποίηση στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, και όχι τόσο οι αποφάσεις του Ρούζβελτ, ήταν αυτό που έβγαλε την Αμερική, εντέλει και τον κόσμο, από τη Μεγάλη Υφεση. 
Κατά τον ίδιο τρόπο, τα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα ο κόσμος δεν θα ξεπεραστούν με την όποια απόφαση. 
Απεναντίας, θα υπάρξει μια αλλαγή σκηνικού, μια μεταβολή του παγκόσμιου τοπίου που κανείς δεν μπορεί να προβλέψει ή να ελέγξει, ως αποτέλεσμα του οποίου οι δυσκολίες που προς το παρόν είναι δυσεπίλυτες θα παραμεριστούν.

Επιμέλεια: Τάσος Τσακίρογλου