Δευτέρα, 25 Νοεμβρίου 2013

Στο λυκόφως του αστισμού

Η χρηματοπιστωτική νεοφιλελεύθερη δομή δεν χρειάζεται πλέον ούτε την κλασική παραγωγική δομή, ούτε τη μεσαία τάξη, ούτε την αντιπροσωπευτική - κοινοβουλευτική Δημοκρατία. Ζούμε, ίσως, το λυκόφως του κλασικού αστισμού.
του Μενέλαου Γκίβελου*
"Ο αστός χάνεται και χάνει τον δρόμο που τον φέρνει προς τον μελλοντικό κόσμο... Οι καιροί καλούν τη μεσαία τάξη να ξαναθυμηθεί τις πνευματικές και ηθικές της δυνατότητες... (άλλως) θα εξαφανιστούμε και θα αφήσουμε τη θέση μας σ' ένα είδος ανθρώπων... που θα καταστήσουν τον αστισμό της Ευρώπης ανίκανο να ανταποκριθεί στο καθήκον που έχει να οδηγήσει το κράτος και την οικονομία σ' έναν καινούργιο κόσμο" (Τhomas Mann: "Ο Γκαίτε ως εκπρόσωπος της αστικής εποχής" (1932). Αναφορά από G. Lukacs: "Σε αναζήτηση του αστού - μια μελέτη για τον Τόμαν Μαν", 1986).
*****
Όταν πριν από 24 χρόνια, τον Νοέμβριο του 1989, γκρεμιζόταν το τείχος του Βερολίνου ο τεχνολογικά εξελιγμένος βιομηχανικός καπιταλισμός και η αστική - φιλελεύθερη δημοκρατία θεωρήθηκε ότι συγκροτούν το κυρίαρχο παράδειγμα, που θα οδηγούσε σε μια τελική ιστορική ολοκλήρωση τον δυτικό κόσμο. Το "τέλος της ιστορίας", των "μεγάλων αφηγήσεων" (που αφορούσε κυρίως τη μαρξική κοσμοεικόνα) αποτέλεσαν τις φιλοσοφικές εκδοχές που επιχείρησαν να "νομιμοποιήσουν" τη νέα μορφή κυριαρχίας που εξαπλώθηκε έκτοτε με ραγδαίους ρυθμούς σε παγκόσμιο επίπεδο...
Είκοσι μόλις χρόνια μετά αποκαλύφθηκε ότι ο νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός είχε μετασχηματιστεί σε μια δεσπόζουσα χρηματοπιστωτική εξουσιαστική δομή, η οποία δεν αρκέσθηκε στην αποδόμηση και κατάργηση βασικών κοινωνικών και εργασιακών δικαιωμάτων, στη διάλυση των κρατικών δομών, στην υποβάθμιση και περιστολή των δημοκρατικών θεσμών και λειτουργιών.
Τώρα επιτίθεται ευθέως στον πυρήνα του ίδιου του αστικού - φιλελεύθερου καπιταλιστικού σχηματισμού. Διαλύει την ίδια τη μεσαία τάξη, υπονομεύει το δικαίωμα της ατομικής ιδιοκτησίας, υποτάσσει, αποδιαρθρώνει και περιθωριοποιεί τις παραγωγικές δομές της πραγματικής οικονομίας... Μήπως, μαζί με το "τέλος" της Ιστορίας και της Φιλοσοφίας, ήρθε και το τέλος της αστικής - φιλελεύθερης Δημοκρατίας;
Διανύουμε μια περίοδο κατά την οποία η χρηματοπιστωτική εξουσιαστική δομή αποτελεί μια δευτέρου βαθμού αφαίρεση, έναν "αναδιπλασιασμό" (redupbication) σε σχέση με την πραγματική οικονομικο-παραγωγική βάση, μια υπερ-δομή η οποία επιβάλλει, μέσω των οικονομικών διαχειριστών της, αλλά και των υποχείριων πολιτικο-κυβερνητικών ελίτ, τις στρατηγικές της επιλογές.
Η νέα αυτή εξουσιαστική υπερ-δομή δεν χρειάζεται πολίτες, αλλά αποσυλλογικοποιημένους ιδιώτες. Δεν χρειάζεται πλέον τη θεμελιώδη κοινωνική αναφορά του βιομηχανικού καπιταλισμού, τη μεσαία τάξη, ούτε τις αρχές, τις αξίες, τις αντιλήψεις με βάση τις οποίες η τάξη αυτή άσκησε την ιδεολογικο-πολιτική κυριαρχία της.
Η εξουσιαστική - χρηματοπιστωτική δομή δεν έχει ανάγκη, συνακόλουθα, από τους παραδοσιακούς τύπους πολιτικής και κοινωνικής νομιμοποίησης. Το Κράτος Ανάγκης και οι διαδικασίες έκτακτων εξουσιών, που εφαρμόζονται "κατά συρροήν", μετατρέπουν το ...

Παρασκευή, 15 Νοεμβρίου 2013

Γιατί τα σχολεία δε μορφώνουν

Oμιλία του δασκάλου της χρονιάς στις ΗΠΑ

Όταν το 1990, για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά, απονεμήθηκε στον John Taylor Gatto ο τίτλος του «Δασκάλου της Χρονιάς της Νέας Υόρκης» στην ομιλία αποδοχής του τίτλου που εκφώνησε, δεν αρκέστηκε σε απλές ευχαριστίες, αλλά εξαπέλυσε ένα δριμύ κατηγορώ στην συμβατική λογική που διέπει την εκπαίδευση. Μίλησε για το ρόλο που πρέπει να διαδραματίζει η εκπαίδευση για το άτομο, την οικογένεια και την κοινωνία στην σύγχρονη εποχή. Δεν απευθύνθηκε μόνο στη Νέα Υόρκη και τους μαθητές του.
Τα λόγια του εκφράζουν και τις ανησυχίες των εκπαιδευτικών και των γονιών όπου και αν βρίσκονται. Τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε στη μόρφωση και την δημιουργική απασχόληση των παιδιών μας είναι σοβαρά και πολύπλοκα και δεν αποτελούν αποκλειστική ευθύνη των σχολείων. Κι όμως τα σχολεία μπορούν να δημιουργήσουν τις κατάλληλες συνθήκες για την διαμόρφωση της κοινωνίας και του κόσμου που ονειρευόμαστε. Έτσι έχουμε την ευχαρίστηση να δημοσιεύσουμε αυτή την φλογερή ομιλία ενός από τους πιο ένθερμους οπαδούς της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης.

Η ομιλία του John Taylor Gatto

Αποδέχομαι αυτό το βραβείο για λογαριασμό όλων των καλών δασκάλων που έχω γνωρίσει όλα αυτά τα χρόνια. Όλων των δασκάλων που πάσχισαν να οικοδομήσουν σχέσεις με τους μαθητές τους. Σχέσεις βασισμένες στην τιμή. Άνδρες και γυναίκες που δεν ήταν ποτέ εφησυχασμένοι, που πάντοτε, στην αδιάκοπη προσπάθεια τους να προσδιορίσουν και να επαναπροσδιορίσουν την σημασία της λέξης «Παιδεία» έθεταν ερωτήματα. Ο «Δάσκαλος της Χρονιάς» δεν είναι ο καλύτερος δάσκαλος. Οι καλοί δάσκαλοι είναι πολύ χαμηλών τόνων για να γίνουν εύκολα αντιληπτοί. Ο «Δάσκαλος της Χρονιάς» όμως, είναι ένας σημαιοφόρος, ένα σύμβολο γι’ αυτούς τους αφανείς ήρωες που πρόθυμα αφιερώνουν τη ζωή τους στα παιδιά. Η διάκριση αυτή τους ανήκει εξ’ ίσου.

Ζούμε σε μία εποχή βαθιάς κοινωνικής κρίσης. Η χώρα μας βρίσκεται πίσω από 19 βιομηχανικές χώρες όσον αφορά στην ανάγνωση, την γραφή και την αριθμητική που μαθαίνουν τα παιδιά. Το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα στηρίζεται πάνω στο «ναρκωτικό» του καταναλωτισμού. Αν δεν αγοράζαμε τόσα «πουδραρισμένα» όνειρα, το σύστημα θα κατέρρεε. Και τα σχολεία ακόμα, είναι σήμερα ένα «προϊόν προς πώληση» Έχουμε τον υψηλότερο δείκτη εφηβικών αυτοκτονιών στον κόσμο. Στο Μανχάταν, από τους νέους γάμους, το 70% διαλύεται πριν να συμπληρωθεί πενταετία.

Η κρίση στα σχολεία αντανακλά την ευρύτερη κοινωνική κρίση. Είναι προφανές ότι έχουμε χάσει την αίσθηση της ταυτότητας μας. Μαντρώνουμε τα παιδιά και τους ηλικιωμένους και τους βγάζουμε εκτός του κοινωνικού γίγνεσθαι. Κανείς δεν τους απευθύνει πλέον τον λόγο. Όμως χωρίς τα παιδιά και τους ηλικιωμένους, μια κοινωνία δεν έχει ούτε παρελθόν αλλά ούτε και μέλλον. Μόνο ένα διαρκές παρόν. Στ’ αλήθεια, η λέξη «κοινωνία» δεν έχει καμία σχέση με την φύση των σχέσεων που δημιουργούμε. Ζούμε δικτυωμένοι και όχι μέσα σε κοινωνίες. Αυτό ευθύνεται για όλους τους μοναχικούς ανθρώπους που έχω γνωρίσει. Κατά περίεργο τρόπο, το σχολείο έχει μεγάλο μερίδιο ευθύνης γι’ αυτή την τραγωδία.

Όπως επίσης ευθύνεται για την διεύρυνση του χάσματος ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις. Χρησιμοποιώντας το σχολείο σαν ένα διαχωριστικό μηχανισμό, οδηγούμαστε στην δημιουργία ενός συστήματος καστών που πλαισιώνεται από παρίες. Αυτοί περιπλανώνται στους υπόγειους σιδηροδρόμους και κοιμούνται στον δρόμο. Στα 25 χρόνια της καριέρας μου σαν δάσκαλος συνειδητοποίησα ένα καταπληκτικό φαινόμενο -ότι τα σχολεία και η εκπαίδευση βρίσκονται πίσω και μακριά από τις σημαντικές εξελίξεις στον πλανήτη μας. Κανείς δεν πιστεύει πλέον ότι οι μεγάλοι επιστήμονες οφείλουν την επιστημοσύνη τους στα μαθήματα φυσικής ή χημείας, οι μεγάλοι πολιτικοί στα μαθήματα πολιτικών επιστημών και οι ποιητές στα μαθήματα γλώσσας και λογοτεχνίας.

Η αλήθεια είναι ότι τα σχολεία δεν σου μαθαίνουν τίποτε άλλο πέρα από το να υπακούς εντολές. (Κάτι που στη συνέχεια το μαθαίνουν ακόμη πιο βάναυσα στον.. υποχρεωτικό στρατό!) Αυτό μου φαίνεται ανεξήγητο, γιατί υπάρχουν χιλιάδες άνθρωποι που εργάζονται στα σχολεία ως δάσκαλοι, βοηθοί ή διευθυντές, που νοιάζονται και συμπεριφέρονται ανθρώπινα στους μαθητές. Όμως η απρόσωπη λογική του συστήματος καταπνίγει την συνεισφορά των μεμονωμένων προσωπικοτήτων. Παρ’ όλο που οι δάσκαλοι νοιάζονται και δουλεύουν σκληρά, το σύστημα ...

Τετάρτη, 13 Νοεμβρίου 2013

Αναμένοντας την εξαγωγική ανάπτυξη: Γιατί απέτυχε η ελληνική στρατηγική της τρόικας

των Δημήτρη Β. Παπαδημητρίου, Μιχάλη Νικηφόρου και Gennaro Zezza

Το ποσοστό ανεργίας στην Ελλάδα ανήλθε στο 27.6%. Αυτό υποτίθεται ότι δεν έπρεπε να συμβεί. 

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, που μαζί με την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα διαμόρφωσαν τις πολικές που υποτίθεται ότι θα διέσωζαν την Ελλάδα από τη δική της εκδοχή της Μεγάλης Ύφεσης, προέβλεπαν τον Δεκέμβρη του 2010 ότι η ανεργία στην Ελλάδα θα ήταν κάτω από το 15% φέτος. Το 2011 ανανέωσαν τις προβλέψεις τους, ανεβάζοντας το ποσοστό ανεργίας κοντά στο 20%. Οι τελευταίες τους προβλέψεις, που ανακοινώθηκαν τον Ιούνιο, μας λένε, για μια ακόμη φορά, ότι αν η Ελλάδα παραμείνει προσκολλημένη στο πρόγραμμα, η ανάπτυξη και η απασχόληση είναι προ των πυλών.

Η έρευνα μας, βασισμένη σε ένα μακροοικονομικό μοντέλο που διαμορφώθηκε ειδικά για την Ελλάδα, μας λέει ότι οι τελευταίες προβλέψεις της τρόικας θα αποδειχθούν εξίσου λανθασμένες όσο και οι προηγούμενες. Επιπλέον, τα χειρότερα ακόμα αναμένονται: δεν θα εκπλαγούμε αν η ανεργία σκαρφαλώσει στο 34% έως το τέλος του 2016, σε αντίθεση με τις αισιόδοξες προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του ΔΝΤ που κάνουν λόγο για 20%.

Γιατί έχει αποδειχτεί τόσο λανθασμένη η τρόικα σχετικά με τις επιπτώσεις των δικών της πολιτικών; Η απάντηση είναι ότι παρά την πρόσφατη παραδοχή λαθών από το ΔΝΤ όσον αφορά τις επιπτώσεις των πολιτικών που εφαρμόστηκανστην Ελλάδα, η τρόικα συνεχίζει να εξαρτάται από μια θεωρία για το πώς λειτουργεί η οικονομία η οποία υποτιμά φρικτά τις αρνητικές επιπτώσεις της λιτότητας.

Η στρατηγική που επιβάλλεται στην Ελλάδα από τους διεθνείς δανειστές της βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ιδέα της «εσωτερικής υποτίμησης», δηλαδή στην ιδέα ότι η μείωση των μισθών θα κάνει τα προϊόντα της πιο ελκυστικά, τονώνοντας με αυτό τον τρόπο την οικονομία και επιστρέφοντας στην ανάπτυξη με όχημα τις αυξανόμενες εξαγωγές.

Πως τα πάει μέχρι τώρα αυτή η στρατηγική; Όπως φαίνεται, η Ελλάδα έχει σημειώσει αύξηση στο είδος της «ανταγωνιστικότητας» που απαιτείται: το σχετικό μοναδιαίο κόστος έχει μειωθεί περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη χώρα της ευρωζώνης, με εξαίρεση τη Γερμανία. Μέχρι εδώ καλά, αν και θα πρέπει να σημειωθεί ότι έως πρόσφατα, οι τιμές συνέχισαν να αυξάνονται ενώ οι μισθοί πιεζόντουσαν προς τα κάτω, ωθώντας τον κόσμο βαθύτερα στη φτώχεια.

Οι ελληνικές εξαγωγές αυξήθηκαν από τότε που άρχισαν να επιβάλλονται τα μέτρα λιτότητας, το 2009–10. Ωστόσο, το μεγαλύτερο ποσοστό αυτής της αύξησης (71%) δεν προκύπτει από τη μείωση του μοναδιαίου κόστους εργασίας στην Ελλάδα, αλλά από την αύξηση στην αξία του εμπορίου της σε προϊόντα επεξεργασμένου πετρελαίου λόγω των υψηλότερων τιμών του πετρελαίου (ένας εμφανώς ευμετάβλητος παράγοντας) και της αυξημένης ζήτησης ως αποτέλεσμα της παγκόσμιας ανάκαμψης. Η εσωτερική υποτίμηση έχει δώσει ελάχιστη τόνωση στις εξαγωγές του τομέα υψηλής τεχνολογίας και μπορεί, μάλιστα, να οδηγεί σε μετατόπιση της παραγωγής προς τον αγροτικό τομέα και τον τομέα της χαμηλής-μεσαίας τεχνολογίας. Τέλος, οι καθαρές εξαγωγές έχουν συνεισφέρει στο πραγματικό ΑΕΠ κυρίως λόγω της πτώσης των εισαγωγών από την έναρξη της κρίσης.

Ακόμα πιο ανησυχητικό, ωστόσο, είναι το γεγονός ότι η βελτίωση του εμπορικού ισοζυγίου της Ελλάδας δεν μπορεί ούτε στο ελάχιστο να καλύψει την τεράστια πτώση στις άλλες συνιστώσες της συνολικής ζήτησης. Σε αντίθεση με τη θεωρία της τρόικας ότι οι περικοπές στις κρατικές δαπάνες θα είχαν μικρή αρνητική επίπτωση—ή ακόμη και θετική επίπτωση—για την υπόλοιπη οικονομία, οι περικοπές στον κρατικό προϋπολογισμό που δρομολόγησε έχουν συνοδευθεί από μια αυξανομένη απότομη πτώση στην ιδιωτική κατανάλωση και επένδυση, υποδηλώνοντας την ύπαρξη ενός δημοσιονομικού πολλαπλασιαστή υψηλότερου του 2.5. Τα οφέλη από τις καθαρές εξαγωγές που απολαμβάνει η Ελλάδα δεν επαρκούν για να προστατεύσουν την οικονομία από κατάρρευση, πόσο μάλλον να παράγουν τους ρυθμούς ανάπτυξης που απαιτούνται ώστε να επιστρέψει το ΑΕΠ και η απασχόληση στα επίπεδα που ήταν πριν από την κρίση.

Η ελπίδα της τρόικας για τη στρατηγική που εφαρμόζει είναι ότι οι εξαγωγές μπορεί να αυξηθούν με υψηλότερους ρυθμούς κάποια στιγμή στο μέλλον, αλλά η ανάλυσή μας δείχνει ότι η επίτευξη σημαντικών ρυθμών ανάπτυξης στις καθαρές εξαγωγές μέσω της εσωτερικής υποτίμησης θα πάρει πάρα πολύ καιρό για να υλοποιηθεί και πως στο ενδιάμεσο θα γίνουμε μάρτυρες μιας βαθιάς κοινωνικής αποσύνθεσης και εξαθλίωσης ενώ θα περιμένουμε να αποδώσει καρπούς η θεωρία. Ούτε υπάρχει λόγος για αισιοδοξία στον ορίζοντα: τα πιο πρόσφατα στοιχεία δείχνουν ότι οι ελληνικές εξαγωγές έχουν αρχίσει να μειώνονται από το τέλος του 2012.

Υπάρχουν εναλλακτικές στην προσέγγιση της τρόικας. Ένα μετριοπαθές ερέθισμα δημοσίων δαπανών της τάξης των 30 δις ευρώ (2 δις ευρώ ανά τρίμηνο, ξεκινώντας με το τρίτο τρίμηνο του 2013), χρησιμοποιώντας κεφάλαια από την Ευρωπαϊκή Επενδυτική Τράπεζα ή κάποιο άλλο θεσμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, θα δημιουργούσε 200 χιλιάδες περισσότερες θέσεις εργασίας έως το 2016 από το αν η Ελλάδα παρέμενε κάτω από το υπάρχον καθεστώς. Ένα σχέδιο Μάρσαλ για τον 21ο αιώνα δεν θα έλυνε τα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η Ελλάδα, αλλά εν συγκρίσει με το δρόμο που έχει χαράξει η τρόικα, η διαφορά θα ήταν μεταξύ μιας συνεχιζόμενης κατάδυσης στην εξαθλίωση και την αρχή μιας μετριοπαθούς ανάκαμψης. 

Προτείνουμε επίσης την επέκταση ενός προγράμματος που εφαρμόζεται ήδη επιτυχώς στην Ελλάδα—το πρόγραμμα άμεσης δημιουργίας απασχόλησης, που προσφέρει μισθωτή εργασία και παράγει κοινωνικά οφέλη. Το συγκεκριμένο πρόγραμμα ανακοινώθηκε το 2011 και ήταν σχεδιασμένο να στηρίξει 55 χιλιάδες θέσεις για τους ανέργους, αλλά κατέληξε να προσελκύσει 270 χιλιάδες αιτούντες που πληρούσαν τις προϋποθέσεις για ένταξη στο πρόγραμμα (και αυτό όταν η ανεργία στην Ελλάδα ήταν ακόμη στο 16%, ή 810 χιλιάδες άνεργοι). Η διεύρυνση του προγράμματος άμεσης δημιουργίας θέσεων εργασίας θα ήταν μεγάλη βοήθεια στη διαρκώς αυξανόμενη στρατιά των ανέργων. Η αλλαγή πλεύσης σε αυτό το σημείο, ωστόσο, θα απαιτούσε από την τρόικα να συμμορφωθεί με την οικονομική πραγματικότητα και να εγκαταλείψει τις θεωρίες που καθοδηγούν την αποτυχημένη της στρατηγική.

Μια πιο λεπτομερή συζήτηση γύρω από αυτά τα θέματα μπορεί να βρεθεί στο http://www.levyinstitute.org/publications/?docid=1836.

Ο Δημήτρης Β. Παπαδημητρίου είναι πρόεδρος του Levy Economics Institute. Ο Μιχάλης Νικηφόρου και ο Gennaro Zezza είναι ερευνητές μελετητές στο Ινστιτούτο. 

Copyright © 2013 Levy Economics Institute

Δημοσιεύσεις στα ελληνικά: http://www.levyinstitute.org/greek/

Τρίτη, 12 Νοεμβρίου 2013

Μίσσιος κλασικός και εικονογραφημένος



"Η ελευθερία έχει καταντήσει επιχείρημα μάρκετινγκ", λέει η Μυρτώ Ράις

Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ, Ελευθεροτυπία, Τρίτη 12 Νοεμβρίου 2013

Οταν πρωτοεκδόθηκε η μαρτυρία του Χρόνη Μίσσιου (1930-2012) «...καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς» («Γράμματα», 1985), η σεναριογράφος -με σπουδές θεατρολογίας και θεατρικής πράξης- Μυρτώ Ράις ήταν μόλις 15 χρόνων, αφού γεννήθηκε το 1970.
Σχεδόν τριάντα χρόνια μετά, συνεργάστηκε με δύο Γάλλους, το σεναριογράφο Σιλβέν Ρικάρ και το σκιτσογράφο Ντανιέλ Καζανάβ, για να έχουμε σε κόμικς το έργο του αγωνιστή της Αριστεράς.
Η γαλλική έκδοση («Toi au moins, tu es mort avant», Futuropolis) συνέπεσε με την ελληνική (Polaris, σελίδες 187, τιμή: 22 ευρώ) και το αποτέλεσμα είναι ένα εικονογραφημένο αφήγημα, όπως το χαρακτηρίζει η Ελληνίδα συνδημιουργός.


«Μου είναι δύσκολο να μιλήσω για το "...καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς" και για τη διασκευή του σε εικονογραφημένο αφήγημα. Και αυτό γιατί είναι το βιβλίο που έχει συντροφεύσει τις πιο δύσκολες στιγμές της ζωής μου.

Ημουν 15 χρόνων όταν πρωτοεκδόθηκε, και από τότε δεν έπαψε να με ακολουθεί. Κάθε φορά που χρειαζόταν από κάπου να αντλήσω δύναμη και κουράγιο, ήταν δίπλα μου. Επιπλέον, ο Χρόνης Μίσσιος ήταν ένας από τους φίλους των γονιών μου, που τις ατελείωτες εύθυμες βραδιές που ακολούθησαν την πτώση της δικτατορίας γέμιζαν το σαλόνι του σπιτιού μας με καπνούς, γέλια και όνειρα για ένα καινούργιο αύριο», θυμάται η 43χρονη σήμερα Μυρτώ Ράις.

Το «...καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς» σε κόμικς, σε ελληνική ...Οφειλή στην οικογενειακή και συλλογική μνήμη, αλλά και υποχρέωση στις δύσκολες στιγμές, με συμπαραστάτη τον Χρόνη Μίσσιο, ως φυσική παρουσία και ως αποτυπωμένο έργο.

Ο Χρόνης Μίσσιος δεν κατάφερε να δει ούτε μία σελίδα από τη γαλλική έκδοση, αφού πέθανε λίγους μήνες πριν από την περάτωση της γαλλικής έκδοσης. «Δεν κατάφερα να αλλάξω το σύστημα, όμως δεν θα επιτρέψω ούτε σε αυτό να με αλλάξει», έλεγε συχνά ο Μίσσιος. Η θέση αυτή έδωσε το έναυσμα σ' αυτή και στο συν-σεναριογράφο της, Σιλβέν Ρικάρ, να πραγματοποιήσουν αυτή τη διασκευή.

Ο ιστορικός χρόνος του «...καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς» μεταφέρθηκε στο σημερινό πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον, συντονίστηκε με τους νέους καιρούς και ως εκ τούτου επικαιροποιήθηκε.


...και γαλλική έκδοση

Ας ακούσουμε και πάλι τη Μυρτώ Ράις: «Τι ονομάζουμε "πράξη αντίστασης" σήμερα; Τι περιεχόμενο μπορεί να δώσει κανείς σ' ένα σύστημα που έχει καταντήσει την ελευθερία επιχείρημα μάρκετινγκ; Ποια πρότυπα να τον εμπνεύσουν μέσα σ' αυτόν τον μετα-ιδεολογικό κόσμο που μοιάζει με σκοτεινό παρελθόν;».

«Η μαρτυρία του Χρόνη Μίσσιου απαντά με τρόπο ξεκάθαρο και δυνατό», ξεκαθαρίζει η συνομιλήτριά μας. Γιατί το εγχείρημά του δεν έμεινε προσκολλημένο σ' ένα ιστορικό πλαίσιο. Εχει τη δυναμική που έχουν όλα τα κείμενα, τα οποία κλασικοποιούνται για τη μοναδικότητά τους: «Η μαρτυρία του Χρόνη Μίσσιου απαντά με τρόπο ξεκάθαρο και δυνατό. Δεν πρόκειται μόνο για την αναφορά σε μια ιδιαίτερα ταραγμένη για τη χώρα περίοδο, ούτε για τη διαδρομή μιας ιδεολογίας που θεωρείται ξεπερασμένη.

Πρόκειται γιά την ιστορία μιας στράτευσης σ' ένα όνειρο, σ' ένα ιδεώδες, για μια απάντηση στο υπαρξιακό κενό και τον πειρασμό του νεοφιλελευθερισμού που, περισσότερο από ποτέ, μας κατατρώει».

Δευτέρα, 11 Νοεμβρίου 2013

Οι αλχημιστές της χρηματοπιστωτικής οικονομίας

Προδημοσίευση από το βιβλίο του Βρετανού φιλοσόφου Τζον Γκρέι «Η σιωπή των ζώων: για την πρόοδο και άλλους νεωτερικούς μύθους»
Τζον Γκρέι, βρετανός φιλόσοφοςΤο κείμενο που ακολουθεί αποτελεί κεφάλαιο από το νέο βιβλίο του Βρετανού φιλοσόφου Τζον Γκρέι, «Η σιωπή των ζώων: για την πρόοδο και άλλους νεωτερικούς μύθους», το οποίο θα κυκλοφορήσει στα μέσα Νοεμβρίου από τις εκδόσεις «Οκτώ». Συνέντευξη του σημαντικού διανοητή είχε φιλοξενήσει η «Εφημερίδα των Συντακτών» στις 20 Οκτωβρίου και μπορείτε να τη διαβάσετε στη διεύθυνση http://www.efsyn.gr/?p=135674

Στο τέλος του περασμένου αιώνα εγκαθιδρύθηκε ένας νέος τύπος πολιτικής οικονομίας. Στο παρελθόν ο καπιταλισμός είχε αναγνωρίσει τον κίνδυνο του χρέους. Οι τράπεζες περιόριζαν τα δάνεια ώστε η οικονομία να μη βασίζεται στον υπέρμετρο δανεισμό. Σύμφωνα με τον νέο καπιταλισμό, το χρέος δημιουργεί πλούτο: δάνεισε αρκετά χρήματα σε αρκετούς ανθρώπους και σύντομα όλοι θα είναι πλούσιοι.


Ο πραγματικός πλούτος είναι φυσικός και εγγενώς πεπερασμένος, και καθώς αποτελείται από πράγματα που αναλώνονται ή φθείρονται, ο χρόνος τον μειώνει. Το χρέος είναι δυνητικά απεριόριστο, τρέφεται με την ίδια του τη σάρκα και αυξάνεται μέχρι το σημείο που δεν μπορεί να αποπληρωθεί. 
Ο άυλος πλούτος που δημιούργησε ο νέος καπιταλισμός ήταν επίσης δυνητικά απεριόριστος. 
Η πρακτική της προσφοράς ενυπόθηκων δανείων υψηλού κινδύνου, δανείων που δεν θα μπορούσαν ποτέ να αποπληρωθούν με το εισόδημα των δανειζομένων, έχει περιγραφεί ως αρπακτικός δανεισμός. 
Από μια άποψη, όντως ήταν. Αν οι τιμές των κατοικιών εξακολουθούσαν να ανεβαίνουν, οι δανειζόμενοι ήταν καταδικασμένοι να αθετήσουν τις υποχρεώσεις τους. Οι μόνες ξεκάθαρα ωφελημένες ήταν οι τράπεζες, που είχαν την άδεια να δίνουν δάνεια για τα οποία γνώριζαν πως δεν επρόκειτο να ξεπληρωθούν.

Από μια άλλη άποψη, αυτή η πρακτική ήταν ένα είδος αλχημείας. Ο δανεισμός χρημάτων σε ανθρώπους που δεν είχαν τη δυνατότητα να τα επιστρέψουν ήταν ένας τρόπος να δημιουργείται πλούτος εκ του μηδενός. Κι ενώ η βιομηχανία μεταφερόταν στο εξωτερικό και οι εργάτες δεν ήταν πλέον απαραίτητοι, η ευημερία αυξανόταν. 
Ο πλούτος δεν χρειαζόταν να εξάγεται από τη γη, όπως σε άλλες εποχές. 
Μέσω μιας διαδικασίας, της οποίας τη λειτουργία κανείς δεν μπορούσε να εξηγήσει, γεννιόταν πλούτος με μαγικό τρόπο. 
Οι αλχημιστές περασμένων εποχών γνώριζαν πως η προσπάθεια να μετατραπεί ένα ευτελές μέταλλο σε χρυσό ήταν μια μορφή μαγείας, μια προσπάθεια να παραβιάσει κανείς τους φυσικούς νόμους. Οσοι στον 21ο αιώνα ασκούν τον υποτιθέμενο επιστημονικό κλάδο των οικονομικών δεν είναι εξίσου οξυδερκείς. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, μένουν άναυδοι όταν το αλχημιστικό πείραμα οδηγεί στη γελοιότητα και την καταστροφή.

Ο βασισμένος στο χρέος υπερκαπιταλισμός που ξεπήδησε στην Αμερική τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα δεν επρόκειτο να επιβιώσει για πολύ. Νοικοκυριά με στάσιμα ή μειωμένα εισοδήματα δεν μπορούν να αποπληρώσουν τα αυξανόμενα χρέη. Οταν εκδηλώθηκε η οικονομική κρίση το 2007, τα εισοδήματα των περισσότερων Αμερικανών ήταν στάσιμα πάνω από τριάντα χρόνια.

Αποικιακή οικονομία

Η πιστωτική έκρηξη έκρυβε το γεγονός ότι η πλειονότητα φτώχαινε. Μια νέα αμερικανική πολιτική οικονομία αναδυόταν: με το ποσοστό του πληθυσμού που βρίσκεται στη φυλακή να υπερβαίνει εκείνο οποιουδήποτε άλλου κράτους, με πολλούς μακροχρόνια ανέργους, με μεγάλο μέρος της εργατικής δύναμης να δουλεύει περιστασιακά και με πολλούς ανθρώπους να ασχολούνται με τη σκιώδη οικονομία του ναρκεμπορίου και του σεξ, βλέπουμε μια μεταμοντέρνα οικονομία αποικιακού τύπου όπου η υποτέλεια βρίσκεται στη γωνιά κάθε δρόμου.
Σύμφωνα με κάποιους ιστορικούς, η ανισότητα στην Αμερική στις αρχές του 21ου αιώνα είναι μεγαλύτερη από την ανισότητα στη δουλοκτητική οικονομία της αυτοκρατορικής Ρώμης τον 2ο αιώνα. [...]

Η δυσκολία να ζει κάποιος στον νέο καπιταλισμό δεν οφείλεται μόνο στη μαζική φτώχεια. Στην Αμερική, περισσότερο από οπουδήποτε αλλού, δεσπόζει η πίστη ότι η ζωή κάθε ατόμου είναι μια ιστορία συνεχούς βελτίωσης. Στη νέα οικονομία, όπου η συνήθης μοίρα είναι μια εξαρθρωμένη ύπαρξη, αυτή η ιστορία δεν έχει νόημα. Οταν το νόημα της ζωής προβάλλεται στο μέλλον, πώς θα ζήσουν οι άνθρωποι που δεν μπορούν να φανταστούν πια το μέλλον; Η άνοδος του «Κόμματος του Τσαγιού» υποδηλώνει την υπαναχώρηση σε μια ηθελημένη ψύχωση, με τους λαϊκιστές δημαγωγούς να υπόσχονται την επιστροφή σε ένα μυθικό παρελθόν.

Κάτι όχι και πολύ διαφορετικό συμβαίνει στην Ευρώπη. Ενώ οι εργατικές τάξεις χάνουν τη δουλειά τους, οι μεσαίες τάξεις μετατρέπονται σε ένα νέο προλεταριάτο. Το τελικό αποτέλεσμα της οικονομικής έκρηξης είναι η διάβρωση των αποταμιεύσεων και η διάλυση των επαγγελμάτων.
Καθώς συνεχίζεται η ύφεση, η παθητικότητα που συνόδευε τα προγενέστερα στάδια έχει δώσει τη θέση της στην αντίσταση. 
Ακόμα και τώρα, ωστόσο, πολλοί άνθρωποι ονειρεύονται την επιστροφή στην ανάπτυξη που έμοιαζε ασταμάτητη μέχρι πριν από λίγα χρόνια. Τα χρόνια της οικονομικής έκρηξης σημάδεψε η πίστη στην ατέλειωτη οικονομική μεγέθυνση, και τώρα, που η οικονομική έκρηξη τελείωσε, η αξίωση για επιστροφή στην ανάπτυξη είναι διάχυτη και επίμονη. 
Το γεγονός ότι ο πραγματικός πλούτος είναι πεπερασμένος δεν έχει γίνει αποδεκτό. Το πιθανότερο σενάριο είναι ότι θα εξυφανθεί η επιστροφή στην ανάπτυξη έως ότου αυτή εκτροχιαστεί κάποια στιγμή στο μέλλον, εξαιτίας ελλείψεων στο πετρέλαιο, στο νερό και σε άλλους φυσικούς πόρους.
Οι αρχές του 21ου αιώνα έχουν συγκριθεί με τη δεκαετία του 1930· και υπάρχουν ομοιότητες. Και τις δύο εποχές τις χαρακτηρίζει μια παγκόσμια αναταραχή, παράλληλα με γεωπολιτικές αλλαγές – στα μεσοπολεμικά χρόνια από την Ευρώπη στις ΗΠΑ, σήμερα από την Ανατολή στη Δύση. Και στις δύο περιπτώσεις θα μπορούσαμε να ξέρουμε εκ των προτέρων ότι η Ευρώπη θα βυθιζόταν σε μια αλληλοκτόνο σύγκρουση. Σήμερα δεν υπάρχουν μαζικά κινήματα –φασιστικά, ναζιστικά ή κομμουνιστικά– σαν αυτά που ερήμωσαν τη μεσοπολεμική Ευρώπη. Δύσκολα η δημοκρατία θα αντικατασταθεί στην όποια ευρωπαϊκή χώρα από το είδος της δικτατορίας που πήρε την εξουσία σχεδόν σε όλη την ευρωπαϊκή ήπειρο τη δεκαετία του 1930.

Ξενοφοβία
Ομως οι δυνάμεις της ξενοφοβίας έχουν και πάλι ενισχυθεί. Η οικονομική αναταραχή, που επιδεινώνεται λόγω της αποφασιστικότητας των ευρωπαϊκών ελίτ να διατηρούν ένα δυσλειτουργικό κοινό νόμισμα, δημιουργεί μια σύγχρονη εκδοχή της τοξικής πολιτικής του Μεσοπολέμου. Οπως τη δεκαετία του 1930, έτσι και σήμερα, οι μειονότητες –μετανάστες, Τσιγγάνοι, ομοφυλόφιλοι, Εβραίοι– στοχοποιούνται ως εξιλαστήρια θύματα. [...]

[...] Η άνοδος και η πτώση των οικονομικών συστημάτων είναι η φυσιολογική πορεία της Ιστορίας. Σήμερα, ενώ ένα είδος καπιταλισμού παρακμάζει, άλλα είδη –στην Κίνα και την Ινδία, στη Ρωσία, τη Βραζιλία και την Αφρική– αναπτύσσονται. Ο καπιταλισμός δεν τελειώνει. Αλλάζει σχήμα, όπως τόσες φορές στο παρελθόν. Μένει να δούμε πώς οι παλιοί και νέοι καπιταλισμοί θα διευθετήσουν τις ανταγωνιστικές τους αξιώσεις πάνω στους φυσικούς πόρους της Γης σε μια περίοδο αύξησης του ανθρώπινου πληθυσμού.
Τα πιο σοβαρά προβλήματα δεν λύνονται
Η μαζική κινητοποίηση στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, και όχι τόσο οι αποφάσεις του Ρούζβελτ, ήταν αυτό που έβγαλε την Αμερική, εντέλει και τον κόσμο, από τη Μεγάλη Υφεση. 
Κατά τον ίδιο τρόπο, τα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα ο κόσμος δεν θα ξεπεραστούν με την όποια απόφαση. 
Απεναντίας, θα υπάρξει μια αλλαγή σκηνικού, μια μεταβολή του παγκόσμιου τοπίου που κανείς δεν μπορεί να προβλέψει ή να ελέγξει, ως αποτέλεσμα του οποίου οι δυσκολίες που προς το παρόν είναι δυσεπίλυτες θα παραμεριστούν.

Επιμέλεια: Τάσος Τσακίρογλου