Τρίτη, 26 Αυγούστου 2014

Το Μετρικό Σύστημα της Ευτυχίας

Το πείραμα του Μπουτάν να μετατρέψει μια γενική αρχή σε πολιτική πραγματικότητα (Ακαθάριστη Εθνική Ευτυχία)



της Madeline Drexler*

πηγή tricycle.com - μτφ Γιώργος Παπασπυρόπουλος, δημοσίευση στο tvxs.gr

Τα βράδια της Παρασκευής στο Τιμπού, την πρωτεύουσα του Μπουτάν, άνδρες, γυναίκες και παιδιά κατακλύζουν τον κεντρικό δρόμο, δημιουργώντας μαζί έναν αργό χορό. Κορδωμένα έφηβα αγόρια, με τα χέρια στους ώμους του άλλου, μιλούν με εκπληκτικά απαλή φωνή. Αδέσποτα σκυλιά συμβιώνουν δικαιωματικά στην πόλη. Ακούς συχνά να τραγουδούν - σε πεζοδρόμια, έξω από τα παράθυρα, στα εργοτάξια. Οι μελωδίες επιμένουν στην ορεινή ύπαιθρο, όπου οι άντρες ασχολούνται με αγώνες τοξοβολίας ή βελάκια και ξεσπούν σε συγχαρητήριο άσματα, όταν η άλλη πλευρά πετυχαίνει κάποιο σκορ.

Το άρθρο 9 του Συντάγματος του Βασιλείου του Μπουτάν, λέει: «Το κράτος θα προσπαθήσει να προωθήσει εκείνες τις συνθήκες που θα επιτρέψουν την επιτυχή επιδίωξη της Ακαθάριστης Εθνικής Ευτυχίας." Το φθινόπωρο του 2012, ταξίδεψα σε αυτό το απλό, περίπλοκο, πλούσια υπέροχο μέρος για να μάθετε πώς η ΑΕΕ, όπως είναι γνωστή αυτή η πολιτική, εφαρμόζεται έξω στην πραγματική ζωή. Η πρόθεσή μου ήταν να αλιεύσω τι σημαίνει ευτυχία σε μια ταχέως μεταβαλλόμενη κοινωνία όπου ο βουδισμός είναι βαθιά ριζωμένος, αλλά όπου οι πειρασμοί και οι παράπλευρες απώλειες του πλούτου αυξάνονται. Οι κάτοικοι του Μπουτάν έχουν ασκήσει την ευτυχία, έχουν στοχαστεί πάνω σε αυτήν, έχουν συζητήσει, εξετάσει αναλυτικά, και νομοθετήσει για αυτήν - και μου φάνηκε, ότι στο σύνολό τους, είναι πιο ευτυχισμένοι από τους Αμερικανούς. Αλλά αν όχι για κανέναν άλλο λόγο σίγουρα λόγω της φύση της παροδικότητας, κάτι που μπορεί να αλλάξει σύντομα.

Ανάμεσα δύο πολυπληθέστερες χώρες του κόσμου, την Ινδία και την Κίνα, το Μπουτάν έχει το ήμισυ του μεγέθους της Ιντιάνα, έχει πληθυσμό περίπου 740.000, και ποτέ δεν έχει αποικιστεί. Η γη υψώνεται από 300 πόδια στις νότιες πεδινές περιοχές σε περισσότερα από 24.000 πόδια στα βουνά, μερικά ιερά και απάτητα - που συνορεύουν με την Αυτόνομη Περιοχή του Θιβέτ. Το Μπουτάν είναι η μόνη χώρα στον κόσμο όπου ο Βουδισμός Βατζραγιάνα - με πλήθος θεότητες, βασισμένος στο έλεος, εστιασμένος στο κάρμα - είναι η επίσημη θρησκεία, η μόνη χώρα στον κόσμο όπου τα Dzongkha - με το μαλακό συριγμό της γλώσσας που συνδέονται στενά με τα Θιβετανικά, είναι η εθνική γλώσσα. Τα τέσσερα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία ενός νοικοκυριού είναι μια εστία μαγειρέματος ρυζιού, μια εστία μαγειρέματος για κάρυ, ένας βραστήρας και ένας θρησκευτικός βωμός.

Το Σύνταγμα του Μπουτάν ορίζει ότι το 60 τοις εκατό της χώρας πρέπει να παραμείνει δασική έκταση για πάντα. Σήμερα, παρά την ιλιγγιώδη αστικοποίηση, ο αριθμός αυτός είναι 80 τοις εκατό. Η κυβέρνηση απαγορεύει τις πλαστικές σακούλες. Η θανατική ποινή καταργήθηκε το 2004. Το Μπουτάν απολαμβάνει 16 αργίες και πολλές ημέρες για τοπικά πανηγύρια. Και η χώρα είναι ένα παγκόσμιο δημοφιλές κέντρο βιοποικιλότητας.

Ωστόσο, το Μπουτάν είναι επίσης πλούσιο σε αντιφάσεις-παράδοξα που υπονομεύουν την υπόσχεση της ΑΕΕ. Η χώρα απαγορεύει τη διαφήμιση προϊόντων καπνού, το κάπνισμα σε δημόσιους χώρους, καθώς και την πώληση ή την παράνομη κατοχή των προϊόντων καπνού, αλλά υπήρξε μια δημόσια κατακραυγή το 2011, όταν ένας 23χρονος μοναχός έλαβε ποινή φυλάκισης τριών ετών για λαθρεμπόριο καπνού για μάσημα αξίας 2,5 δολαρίων. Οι ηγέτες της χώρας έχουν ορκιστεί να αυξηθεί στο 100 τοις εκατό το ποσοστό των βιολογικών καλλιεργειών, αλλά τα περισσότερα γεωργικά προϊόντα εισάγονται από την Ινδία. Η κυβέρνηση καταβάλλει κάθε δυνατή προσπάθεια για την οικονομική ανάπτυξη, αλλά προσφέρει λίγα κίνητρα για τις μικρές ιδιόκτητες επιχειρήσεις, οι οποίες είναι πολιτισμικά αντιληπτές ως μη γενναιόδωρες προς το συλλογικό. Το Μπουτάν έχει αυστηρούς νόμους για την ζώνη ασφαλείας και απέναντι στην ρίψη σκουπιδιών, αλλά οι περισσότεροι πολίτες τους περιφρονούν. Η ομοφυλοφιλία είναι παράνομη, αλλά κανείς δεν έχει συλληφθεί.

Στο Μπουτάν, κάθε συζήτηση σχετικά με την ΑΕΕ καταλήγει σε κάποιο σημείο σε ορισμούς. Μπορεί ένα έθνος να είναι ευτυχές αν τα άτομα δεν είναι; Μπορεί τα άτομα να είναι ευτυχή αν οι άλλοι υποφέρουν; Θα διαβρωθούν τα παραδοσιακά θεμέλια της ευτυχίας στην χώρα, αν αντικατασταθούν από μια πληθώρα πραγμάτων;

Στην πρωτεύουσα, πολλοί μου είπαν, ότι σαν ευτυχία ολοένα και ορίζεται ο καταναλωτισμός. "Οι άνθρωποι στο Τιμπού γίνονται ανταγωνιστικοί. Αν αυτός έχει ένα σπίτι, θέλω κι εγώ ένα σπίτι. Αν έχει ένα αυτοκίνητο, θέλω ένα αυτοκίνητο" είπε ένας νεαρός εργαζόμενος στο Υπουργείο Υγείας. "Αυτοί που βγάζουν χρήματα σκέφτονται ότι η ΑΕΕ είναι καλή. Αυτοί που δεν έχουν χρήματα σκέφτονται ότι η ΑΕΕ είναι κακή."

Αλλά στις αγροτικές περιοχές του Μπουτάν, ο ορισμός των γηραιοτέρων για την ευτυχία είναι εκ διαμέτρου αντίθετη. Στο δρόμο για το Punakha Dzong, το περίλαμπρο μοναστήρι-φρούριο του 17ου αιώνα , μίλησα (μέσω μεταφραστή) με την 79χρονη Sangay Lham, μια χαμογελαστή γυναίκα με γκρίζα μαλλιά, ντυμένη με ένα καρό kira και περίτεχνη ασημένια καρφίτσα, που πωλούσε φρούτα στην μια πλευρά του δρόμου. Τι, ρώτησα, σημαίνει ΑΕΕ για αυτήν; "Όσο έχουμε φωτιά όταν την χρειαζόμαστε, νερό όταν το χρειαζόμαστε, ζεστό φαγητό στο τραπέζι, νόστιμο κάρυ, τι άλλο χρειαζόμαστε;", είπε. "Ευτυχία είναι να είσαι καλός στην ψυχή."

"Μιλάμε για την οικονομία, αλλά ο πυρήνας της βουδιστικής κατανόησης της ΑΕΕ, η πραγματικότητα της εδώ ΑΕΕ, είναι η υλοποίηση της συμπόνιας," δήλωσε ο Λάμα Ngodup Dorji, ένας άνθρωπος με ένα μακάριο πρόσωπο που είναι το έβδομο μέλος της οικογένειας που πάνω από 15 γενιές διευθύνει το μοναστήρι Shingkhar Dechenling. Τον συνάντησα στο Τιμπού στα γραφεία της θυγατρικής Ίδρυμα Ati, το οποίο δίνει οικονομική βοήθεια σε φτωχούς πολίτες και αγροτικές κοινότητες. Το ίδρυμα στεγάζεται σε ένα ολοκαίνουριο γυάλινο κτήριο, με γυαλισμένο μαρμάρινο δάπεδο και ένα ιταλικό εστιατόριο στο δεύτερο όροφο. Ο καιρός είχε γυρίσει ψυχρός, και ο Dorji φορούσε ένα γιλέκο κάτω από το κόκκινο ράσα του. Η Ευτυχία, είπε, ζεσταίνοντας τα χέρια του γύρω από ένα φλιτζάνι του καφέ, είναι μια επιλογή. "Θα πρέπει να την παρασκευάσεις εσύ για τον εαυτό σου. Ακόμα και από κάθε ποσότητα τροφίμων, επιλέγεις κάθε κόκκο να ταιριάζει στις απαιτήσεις σου. Ομοίως, στο φιλοσοφικό επίπεδο, επιλέγουμε να είμαστε αυτό που είμαστε. "



Αν η λέξη «υλισμός» είναι σοβαρά διαδεδομένη εδώ, όσο ήταν στην Αμερική κατά τη διάρκεια της αντικουλτούρας πριν από μισό αιώνα, είναι σε μεγάλο βαθμό επειδή, μέχρι αρκετά πρόσφατα, το Μπουτάν ήταν μια μεσαιωνική κοινωνία.

Το 1960, σχεδόν ολόκληρο το έθνος ήταν αγροτικό. Το Τιμπού, μια ομάδα από αγροτικούς οικισμούς που βρίσκεται σε μια κοιλάδα στις όχθες του ποταμού Wang Chu, έγινε η επίσημη πρωτεύουσα μόλις το 1961. Το μέσο προσδόκιμο ζωής ήταν 33 χρόνια. Το ακαθάριστο εθνικό προϊόν ανά άτομο ήταν 51 δολάρια. (Αντίθετα, το ίδιο έτος στις Ηνωμένες Πολιτείες, ένα μέτρο σύγκρισης, το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν ανά κάτοικο, ήταν 2.935 δολάρια.) Δεν υπήρχε κεντρική δημόσια διοίκηση. Η γεωργία ήταν μέσο επίβίωσης - οι άνθρωποι εξέτρεφαν ζώα και καλλιεργούσαν μόνο όση από τη γη απαιτούσαν οι ανάγκες τους. Δεν υπήρχαν δρόμοι και μηχανοκίνητα οχήματα - μουλάρια, βουβάλια και άλογα ήταν τα κύρια μέσα μεταφοράς. Δεν υπήρχε ηλεκτρικό ρεύμα, δεν υπήρχε δίκτυο τηλεπικοινωνιών και ταχυδρομικό σύστημα. Οι ξένοι επισκέπτες δεν επιτρέπονταν. Το Μπουτάν είχε μόνο τέσσερα νοσοκομεία και δύο ειδικευμένους ιατρούς. Στη συνέχεια, τα πάντα άρχισαν να αλλάζουν. Ο πρώτος ...

Κυριακή, 17 Αυγούστου 2014

Σαββατοβραδο στο τραινο


της Εύας Αυγερινού*

Κοντρα στα δικα μου σχεδια αποφασιστηκε οτι το σαββατοβραδο αυτο θα το περασω στο τραινο. Μετα απο τρεις ωρες αναμονη στον κεντρικο σταθμο της Στοκχολμης μας εβαλαν τελικα στο επομενο τραινο. Για τρεις ωρες ειχαν σταματησει ολα τα τραινα προς τα βορεια, η επισημη πληροφορια ειναι «προσωπικο ατυχημα» που σημαινει καποιος που σκοτωθηκε στις γραμμες του τραινου. Αναμονη λοιπον και μεγαλη καθυστερηση. Αναμονη σιωπηλη, παγωμενη και χωρις διαμαρτυριες γιατι ολοι υποψιαζομαστε τι ακριβως σημαινει η εκφραση "προσωπικο ατυχημα" χωρις παραπερα λεπτομερειες, η αφαιρεση. Ειναι η αποσιωπηση που σημαινει αλλη μια αυτοκοτονια, παλι καποιος η καποια που αποφασισε να ριξει την υπαρξη του στους τροχους, με εγγυημενο αποτελεσμα.

Μεχρι στιγμης δεν εχει αναφερθει ουτε λεξη στις ειδησεις η σε καποιο αλλο μεσο, πραγμα που επιβεβαιωνει οτι προκειται για αυτοκτονια. Η πραξη αυτη δεν θα γινει ποτε ειδηση. Τα σουηδικα μεσα ενημερωσης εχουν πολυ αυστηρο κανονα δεοντολογιας στο θεμα αυτο, και για λογους ηθους αλλα και γιατι ειναι τεκμηριωμενο οτι οι ειδησεις αυτοκτονιων προκαλουν εγγυημενα νεες αυτοκτονιες. Γινεται λοιπον για προληπτικους λογους.

Οι αυτοκτονιες στις γραμμες των τραινων ειναι συνηθισμενες γιατι δυστυχως δεν γινεται να περιφραχτει ολοκληρο το σιδηροδρομικο δικτυο. Λενε οτι ο καθε οδηγος αμαξοστοιχιας εχει πατησει καποιον που ριχτηκε στις γραμμες τουλαχιστον μια φορα στην ζωη του. Μολις την περασμενη εβδομαδα ηρθε ενας φιλος αργα σε μια συνεδριαση για τον ιδιο λογο, δηλαδη μια αυτοκτονια στις γραμμες του τραινου με το οποιο ταξιδευε.

Η Σουηδια ειναι μια απο τις χωρες με τα ψηλοτερα ποσοστα αυτοκτονιων. Αν και για την ωρα ειναι η Νορβηγια που κατεχει αυτα τα μακαβρια πρωτεια, η διαφορα ειναι ελαχιστη. Αλλα δεν μιλαμε σχεδον ποτε γι αυτο. Μου τυχαινει καμια φορα οταν ειμαι στην Ελλαδα να συζητιεται αυτο το θεμα, ενα κατα τα φαινομενα παραδοξο, το να αυτοκτονουν τοσο πολλοι ανθρωποι σε μια απο τις πιο ευημερουσες χωρες του κοσμου. Καποιοι αναζητουν την αιτια στο κλιμα, το σκοταδι και τη μουνταδα του βορρα που βυθιζει τους ανθρωπους σε καταθλιψη. Και πραγματι, υπαρχει πολλη καταθλιψη στις βορειες χωρες, αλλα υποψιαζομαι οτι δεν ειναι και πολυ περισσοτερη απο τις νοτιες, απλα εκφραζεται με διαφορετικο τροπο. Και ειναι επισης πολιτισμικα αποδεκτη, οχι με την εννοια οτι ειναι ευπροσδεκτη αλλα με την εννοια οτι αναγνωριζεται ως ψυχολογικη κατασταση, αρα «υπαρχει», κατι που ισως δεν συμβαινει στην Ελλαδα οπου η καταθλιψη ειναι σχεδον ταμπου. Καποιοι αλλοι παλι αναζητουν την αιτια στην ιδια την ευημερια, αναπαραγοντας τον λαικο μυθο οτι τα πλουτη κανουν τον ανθρωπο δυστυχισμενο. Κατ επεκταση οι ανθρωποι που «τα εχουν ολα» πασχουν απο ανια και μελαγχολουν. Μια αλλη εκδοχη ειναι οτι οι κατοικοι των βορειων χωρων μονο δουλευουν και δεν ξερουν να χαιρονται τη ζωη.

Μετα απο εικοσιτεσσερα χρονια στη Σουηδια, που ειναι σχεδον η μιση ζωη μου, ξερω οτι οι σουηδοι ειναι ενας λαος που ξερει να χαιρεται και να απολαμβανει τη ζωη. Η εργασια εινα ενα σημαντικο μερος της ζωης τους αλλα και της ταυτοτητας τους γιατι ειναι ενας λαος που δεν περιφρονει την εργασια αλλα αντιθετα την τιμα και την εκτιμα. Επειδη λοιπον η εργασια δινει νοημα στη ζωη, δεν μπορει μια ζωη παραγωγικη και δημιουργικη να οδηγει τον ανθρωπο σε αυτοκτονια. Ουτε απο ανια πασχει ο σουηδος γιατι η μεγαλυτερη ευημερια της κοινωνιας αυτης δεν συνισταται απλα στην καταναλωση υλικων αγαθων – στο να "τα εχεις ολα" - αλλα και σε ευρεια προσβαση στον πολιτισμο, τα γραμματα, τις τεχνες, την χειροτεχνια, τον αθλητισμο, τη δημιουργια, την καλλιεργεια γενικα του σωματος και του πνευματος.

Μια βασικη πολιτισμικη διαφορα, αν γενικευσουμε, αναμεσα σε ελληνα και σε σουηδο ειναι η αντιληψη και η σταση απεναντι στον εαυτο. Δεν θα κανω εδω μια εκτενη πολιτισμικη αναλυση, απλα θα αναφερω την αντιθεση εσωστρεφειας και εξωστρεφειας. Ο σουηδος με την προτεσταντικη κουλτουρα ειναι εσωστρεφης και υπευθυνος για την υπαρξη του. Ο ελληνας με την ορθοδοξη κουλτουρα ειναι εξωστρεφης και εναποθετει την ευθυνη της υπαρξης του σε αλλους, στους δικους του, και κυριως στον – οποιονδηποτε – «Κυριο». Και οι δυο αυτοι τροποι υπαρξης εχουν τις θετικες και τις αρνητικες πλευρες τους, και οι δυο δινουν τα πολιτισμικα εργαλεια στους ανθρωπους να επιβιωσουν ηθικα μεσα στην κοινωνια και το πολιτισμικο πλαισιο που βρισκονται. Κ αι στις δυο αυτες κοινωνιες υπαρχουν ομως και οι ανθρωποι που μισουν τον εαυτο τους. Αυτο ειναι για μενα ο ανθρωπος που αυτοκτονει, ειναι ο ανθρωπος που μισει τον εαυτο του. Η αυτοκτονια ειναι μια δραστικη αυτοκαταστροφη, και σαν τετοια μονο η πιο ακραι μορφη αναμεσα σε αλλες μορφες αυτοκαταστροφης. Οπως τα ναρκωτικα και το οινοπνευμα πχ, αλλα και πολλες αλλες μορφες καταχρησης που πολλες φορες περνουν απαρατηρητες γιατι ειναι πολιτισμικα αποδεκτες συμπεριφορες. Το οινοπνευμα ειναι το κατ' εξοχην μεσο αυτοκαταστροφης στις βορειες χωρες, και για το λογο αυτο περιοριζεται η καταναλωση του με αυστηρη νομοθεσια και ψηλες τιμες.

Αλλα γιατι τοση αυτοκαταστροφη; Το βλεπω ετσι, οτι το μισος υπαρχει μεσα σε καποιους ανθρωπους. Το εχει φυτεψει μεσα τους το περιβαλλον τους πολυ νωρις. Το μισος ξεκνιναει παντα απο μισος και περιφρονηση για τον εαυτο. Απο μια κουρελιασμενη αυτοεκτιμηση που κανει καποιον να αηδιαζει και να σιχαινεται τον εαυτο του και να πνιγει την αηδια αυτη με διαφορες ουσιες η να γινεται τοσο αφορητη η απεχθεια που καποια στιγμη παιρνει την αποφαση να απαλειψει τον εαυτο του. Αυτο συμβαινει σε μια κουλτουρα εσωστρεφειας, οπου το ατομο θεωρει τον εαυτο του υπευθυνο για ολα οσα του συμβαινουν. Μια τετοια προσωπικοτητα απορροφα ακομα και την ασχημια του κοσμου η των αλλων και την κανει ευθυνη δικη του. Σε μια κουλτουρα εξωστρεφειας, το μισος απεναντι στον εαυτο και το εσωτερικο σκοτος προβαλλονται πανω στον «αλλον». Αντι για αυτοκαταστροφικη συμπεριφορα εχουμε καταστροφικη συμπεριφορα, με επιθετικοτητα και βια απεναντι στον συνανθρωπο, ακομα και στον «δικο» και τους ανθρωπους που αγαπουν τον ανθρωπο αυτο. Η σουηδικη κοινωνια δεν εχει μεγαλα ποσοστα βιας και επιθετικοτητας σε σχεση με την ελληνικη. Η επιθετικοτητα και η βια που στην ελληνικη κοινωνια στρεφονται προς τον αλλον, θεωρωντας τον υπευθυνο («με εκανες να θυμωσω», «εσυ φταις που δεν σε σεβομαι») στη σουηδικη κοινωνια στρεφονται προς τον εαυτο («εγω φταιω που δεν με σεβονται»). Αυτα ειναι γενικευσεις φυσικα με παμπολλες συλλογικες και ατομικες παραλλαγες και αποκλισεις, Αν ομως κανεις εκανε τον κοπο να συγκρινει ...