του Frédéric Lordon*
Στον δημόσιο διάλογο δεν ακούγονται μόνο βλακείες: διατυπώνονται και δηλητηριώδεις απόψεις ή θέσεις. Από όσα θλιβερά επαναλαμβάνουν μονότονα οι στρατιές των ειδικών και των αρθρογράφων, το πλέον τοξικό είναι αναμφίβολα αυτό που ανακοινώνει, με το βαρυσήμαντο ύφος προφητείας, το τέλος των κατηγοριών "Δεξιά" και "Αριστερά" και την οριστικά παρωχημένη αντινομία τους. Δεν έχει επισημανθεί επαρκώς η ενοχλητική συγγένεια της διατύπωσης, ούτε και η αντικειμενική ταύτιση, ανάμεσα στο "ούτε Δεξιά, ούτε Αριστερά" της Άκρας Δεξιάς και της "υπέρβασης της Δεξιάς και της Αριστεράς" ("γιατί δεν σημαίνουν τίποτα πια") του ακραίου Κέντρου.
Εκπληκτική ειρωνεία, η ομοιότητα σκέψης ανάμεσα σε δυο φαινομενικά διαφορετικούς χώρους, την Άκρα Δεξιά, που κυνηγάει τη χίμαιρα της πάνδημης συμφιλίωσης υπό την σκέπη της αιώνιας εθνικής ταυτότητας, και το ακραίο Κέντρο που, διαπνεόμενο από τη διαχειριστική λογική απαιτεί "αναγκαστικά" γενική συμφωνία -και αναμφίβολα θα χρειαστεί ακόμα χρόνος για να συνειδητοποιήσει η κάστα των σχολιαστών των μέσων ενημέρωσης, οι οποίοι υπερασπίζονται με πάθος αυτή την ομοφωνία, τα όσα κοινά έχει με την προηγούμενη.
Αρκεί ένας πρωθυπουργός να διατυπώσει την προφητεία ότι "ναι, η αριστερά μπορεί να πεθάνει"1, προδίδοντας εμφανώς, με αυτή τη δυσοίωνη πρόβλεψη, το ίδιο το θλιβερό του πρόγραμμα, και το μήνυμα έχει ληφθεί. Πολύ περισσότερο όταν του ανοίγουν τον δρόμο κάποιοι καταθλιπτικοί διανοούμενοι: "Η Αριστερά είναι πλέον νεκρή. Ό,τι επιβιώνει είναι είτε συγκινησιακό είτε παροδικό. Ας ασχοληθούμε με κάτι άλλο", δηλώνει ο Ρεζίς Ντεμπρέ στο Nouvel Observateur (3 Ιουλίου 2014). Όμως, εδώ έχουμε δύο λάθη στην ίδια φράση: το ένα συνίσταται στο ότι συγχέει την Αριστερά, ως γενική πολιτική κατηγορία, με τα θλιβερά της κόμματα, το δεύτερο συνίσταται στο ότι, παραφράζοντας, εισάγει την ιδέα πως, αν δεν ασχοληθείς εσύ με την Αριστερά, θα ασχοληθεί η Δεξιά μαζί σου.
Είναι, όμως, εκπληκτικό, το ότι η χρήση του όρου "Αριστερά" περιορίζεται στο Σοσιαλιστικό Κόμμα, για το οποίο έχει πλέον αποδειχθεί περίτρανα πως είναι δεξιό2. Κι αν είναι αλήθεια ότι το τελευταίο μπορεί να πεθάνει -θα μπορούσε να πει κανείς: αν είναι ευκταίο να πεθάνει-, η Αριστερά είναι από άλλη πάστα και άλλης μακροβιότητας, καθόσον πρόκειται για μια ιδέα. Ισότητα και αληθινή δημοκρατία, αυτή είναι η ιδέα που πρεσβεύει η Αριστερά. Και πρέπει κανείς να είναι τυφλός, τοξινωμένος ή καταθλιπτικός για να πιστεύει πως η συγκεκριμένη ιδέα είναι παρωχημένη: όχι μόνο δεν έχει πάψει να δημιουργεί, αλλά στην πραγματικότητα μόλις έχει αρχίσει να το κάνει. Με δυο λόγια, περιμένει ακόμα να εισέλθει στην πραγματικότητα.
Η αποκατάσταση της πόλωσης Δεξιά - Αριστερά, ενάντια στο δηλητήριο της άρνησής της, προϋποθέτει να ξεκαθαρίσει και πάλι τι σημαίνει Αριστερά, προκειμένου να προσδιοριστεί με μεγαλύτερη ακρίβεια η ιδέα που αντιπροσωπεύει, στην εποχή του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού. Όμως, αυτός ο προσδιορισμός βασίζεται σε μια διατύπωση αρκετά απλή: ισότητα και αληθινή δημοκρατία δεν μπορούν να υπάρξουν όταν η κοινωνία είναι εγκαταλελειμμένη στην απόλυτη κυριαρχία του κεφαλαίου - τόσο με την έννοια της κοινωνικής λογικής όσο και με την έννοια της ομάδας συμφερόντων.
Το ότι το κεφάλαιο επιδιώκει τον απόλυτο έλεγχο των πάντων απορρέει από την ίδια τη διαδικασία της συσσώρευσης, η οποία, από τη φύση της, είναι απεριόριστη. Κανένα όριο δεν υπάρχει στην έννοια της συσσώρευσης - πράγμα που σημαίνει ότι οι μόνοι περιορισμοί που μπορεί να γνωρίσει είναι εξωτερικοί: με τη μορφή των εξαντλημένων φυσικών πόρων ή με τη μορφή της πολιτικής αντίθεσης. Ελλείψει των οποίων, η εν λόγω διαδικασία μεγαλώνει όπως ένα καρκίνωμα, που αναπτύσσεται τερατωδώς τόσο σε ένταση όσο και σε έκταση. Σε ένταση, με μια προσπάθεια αύξησης της παραγωγικότητας χωρίς τέλος. Σε έκταση, με την κατάληψη νέων χώρων, γεωγραφικών εκτάσεων ανέγγιχτων μέχρι τώρα, ούτως ώστε, μετά την Ασία, να έχει σειρά η Αφρική, αλλά επίσης και με την επέκταση των τομέων της εμπορευματοποίησης.
Το κεφάλαιο, τόσο ως έννοια όσο και ως ομάδα συμφερόντων, είναι μια δύναμη. Η οποία μπορεί να συνεχίζει την επέκτασή της επ' αόριστον, εφόσον δεν αντιμετωπίζει μια δύναμη πιο ισχυρή, που θα την υποχρεώσει στην αντίστροφη κίνηση - και θα της θέσει όρια. Για τον λόγο αυτό, αν απουσιάζει κάθε σημαντική αντίσταση, δεν πρέπει να αμφιβάλλουμε ότι το κεφάλαιο έχει μια και μόνο προοπτική, να θέσει ολόκληρη την κοινωνία υπό τον ζυγό του - με δυο λόγια, να της επιβάλει μια τυραννία, γλυκιά αναμφίβολα, ζαχαρωμένη με την κατανάλωση και τη διασκέδαση, αλλά τυραννία σε κάθε περίπτωση.
Με αυτό το δεδομένο, το τι είναι Αριστερά προκύπτει εύκολα. Η Αριστερά είναι μια θέση απέναντι στο κεφάλαιο. Το να είναι κάποιος αριστερός συνεπάγεται μια συγκεκριμένη τοποθέτηση απέναντι στο κεφάλαιο. Και συγκεκριμένα, μια τοποθέτηση που, έχοντας αποδεχτεί την ιδέα της ισότητας και της πραγματικής δημοκρατίας, έχοντας αναγνωρίσει ότι το κεφάλαιο είναι μια εν δυνάμει τυραννία και ότι η ιδέα αυτή δεν έχει καμιά τύχη να γίνει πραγματικότητα, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η πολιτική της συνίσταται στην άρνηση της κυριαρχίας του κεφαλαίου. Να μην αφήσει το κεφάλαιο να επιβληθεί, αυτό σημαίνει να είναι κανείς αριστερός.
Τα γεγονότα που δρομολόγησε η χρηματοοικονομική κρίση του 2007-2008 προσφέρουν μια εύγλωττη εικόνα αυτού του τρόπου τοποθέτησης του προβλήματος, διακριτή σε πλήθος ζητημάτων: τις τράπεζες, το "σύμφωνο υπευθυνότητας", το επίδομα ανεργίας. Καθόσον, σε κάθε μια από αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να δει κανείς την ουσία του κεφαλαίου, δηλαδή ...