Δευτέρα, 19 Ιανουαρίου 2015

Το Κέντρο του Ποταμιού: απολίτικος αυταρχισμός και εθνική ενότητα

Fragiskos Samsas / SOOC




του Βαγγέλη Λαγού από το the press project


Η συζήτηση στην οποία θα προσπαθήσω να συνεισφέρω μερικές σκέψεις και κάποια ερευνητικά ευρήματα περιστρέφεται γύρω από ορισμένα στοιχεία της πολιτικο-ιδεολογικής συγκρότησης του νεοπαγούς πολιτικού μορφώματος του Σταύρου Θεοδωράκη, το Ποτάμι.

Πρόκειται συγκεκριμένα για τα αντικομματικά, ολιγαρχικά και αυταρχικά στοιχεία που έχουν μέχρι σήμερα εντοπιστεί να συνθέτουν τις ιδεολογικοπολιτικές συντεταγμένες αυτού του μετα-κομματικού πολιτικού κινήματος του κέντρου. Στο πλαίσιο αυτό, θα επιχειρήσω να σκιαγραφήσω το πολιτικο-ιδεολογικό προφίλ που συνθέτουν τα παραπάνω χαρακτηριστικά του Ποταμιού, να εντοπίσω την πηγή τους στο πολιτικο-ιδεολογικό φάσμα και να αναδείξω μια σειρά από αντιστοιχίες, ομολογίες, ομοιότητες αλλά και διαφορές που το μόρφωμα αυτό παρουσιάζει σε σχέση με ένα τμήμα των αγανακτισμένων της «πάνω πλατείας», αλλά και με τον απολυταρχικό λαϊκό υπερεθνικισμό της ΧΑ.

Για τον σκοπό αυτό, θα χρησιμοποιήσω τον ίδιο τον λόγο του Ποταμιού και του αρχηγού του, καθώς και δεδομένα από την έρευνα που διεξήχθη στο πλαίσιο του διεθνούς, πολυμεθοδολογικού, ερευνητικού προγράμματος MYPLACE[1] . Η έρευνα αυτή συγκέντρωσε μεγάλο όγκο δεδομένων για την κοινωνική και πολιτική συμμετοχή και δράση των νέων στην Αττική κατά τη διετία 2012-2013 και συμπεριέλαβε τόσο την ιδεολογικο-πολιτική συγκρότηση της ΧΑ και τη σχέση της με ένα τμήμα της νεολαίας όσο και τη συμμετοχή των νέων στο κίνημα των πλατειών.

Παρότι βέβαια κατά την περίοδο διεξαγωγής της έρευνας, το Ποτάμι δεν είχε ιδρυθεί και συνεπώς στο υλικό μας δεν υπάρχουν δεδομένα για το πώς το αντιμετωπίζουν οι νέοι, εντούτοις, ο ευρύτερος χώρος του κέντρου, από τον οποίο αναδύεται το Ποτάμι, καταγράφεται συστηματικά και με ενάργεια στο ερευνητικό μας υλικό επιτρέποντας την ιδεολογικο-πολιτική ανάλυση και τον εντοπισμό ιδεολογικών ομολογιών αντιστοιχιών και συσχετίσεων.

Αντικομματισμός και Αντισυστημισμός

Το Ποτάμι, «το μεγάλο κίνημα του ριζοσπαστικού Κέντρου»[2] , στρατεύτηκε εξαρχής στον μεταμοντερνισμό του τέλους των ιδεολογιών και οραματίστηκε μια πολιτική απελευθερωμένη από το βάρος των επαγγελματιών πολιτικών και των κομματικών σχηματισμών.[3] Χωρίς να αμφισβητεί τον αστικό κοινοβουλευτισμό (όπως έκανε η ΧΑ), το Ποτάμι διακήρυξε, κι αυτό, την απέχθειά του προς το συγκροτητικό του αστικού πολιτικού συστήματος μοντέλο της κομματικής πολιτικής και αυτοπαρουσιάστηκε ως ένας μετα-κομματικός πολιτικός φορέας απαλλαγμένος από το βάρος τόσο της επαγγελματοποιημένης πολιτικής όσο και του κομματικού μηχανισμού. Εκεί που η ΧΑ υποβαθμίζει τον κομματικό χαρακτήρα των συγκεντρώσεών της (δίνοντας έμφαση στα παραστρατιωτικά οργανωσιακά της χαρακτηριστικά)[4] αλλά και συνολικά της πολιτικής της (τονίζοντας τα εθνολαϊκιστικά της στοιχεία)[5] , το Ποτάμι αποκηρύσσει την κομματική μορφή κατασκευάζοντας ένα υβρίδιο που προσπαθεί να συνθέσει οργανωσιακά στοιχεία ενός κινήματος με αυτά μιας ΜΚΟ. Χωρίς μέλη, αλλά με εθελοντές, χωρίς συλλογικά όργανα και διαδικασίες, αλλά με αρχηγικό συγκεντρωτισμό και παραγοντισμό[6] , το Ποτάμι υπάρχει χάρη στον και για τον αρχηγό του, ο οποίος σηκώνει μόνος του το μεγαλύτερο μέρος της επικοινωνιακής δραστηριότητας του κόμματος, αλλά και αποφασίζει μόνος του για όλα τα σημαντικά ζητήματα, όπως π.χ. για τις πρόσφατες εκλογικές συνεργασίες.

Στην προσπάθειά του να οριοθετήσει το δικό του «πολιτικό κέντρο» ως τον ενδιάμεσο και ταυτόχρονα υπερβατικό χώρο μεταξύ μνημονιακών και αντιμνημονιακών, το Ποτάμι εξέφρασε μια πιο ραφιναρισμένη (διανουμενίστικη) εκδοχή του χρυσαβγίτικου «εναντίον όλων»:

«Εστω ξεχνώντας τη σκληρή λέξη «εχθρός», του Liddel-Hart, το γεγονός παραμένει ότι στο παρόν πολιτικό τοπίο το Ποτάμι έχει να αντιμετωπίσει, και αντιμετωπίζει καθημερινά, κυρίως αντιπάλους. Με αυτούς αντιπαλεύει καθημερινά στο πεδίο της κοινής γνώμης. Αυτό είναι το πεδίο των τωρινών και των ερχόμενων πολιτικών μαχών. Και σε αυτό είναι που πρέπει να συγκεντρώσουμε όλες μας τις δυνάμεις στο πιο αδύναμο σημείο των άλλων.
Το πιο αδύναμο σημείο όλων ανεξαιρέτως των σημαντικών παικτών στο σημερινό πολιτικό παιχνίδι, όλων δηλαδή των αντιπάλων του Ποταμιού, είναι η τεράστια ευθύνη τους στη δημιουργία των προβλημάτων του τόπου, καθώς και η πλήρης αδυναμία τους να τα λύσουν.»[7]

Το Ποτάμι λοιπόν (όπως και η ΧΑ) κατανοεί τον εαυτό του ως λαϊκό κίνημα που αποστρέφεται τα κόμματα και συμμετέχει στις εκλογές για να απελευθερώσει τους ψηφοφόρους τους από τα κομματικά δεσμά και για να σώσει την Ελλάδα από την κομματοκρατία και την αναξιοκρατία. Και τα δύο αντι-κομματικά αυτά μορφώματα ορκίζονται στην αξιοκρατία. Για τη ΧΑ, αξιοκρατία είναι η ανάδειξη της φυσικής αριστοκρατίας του έθνους που θα εγγυηθεί την ευημερία και το μεγαλείο του[8] , ενώ για το Ποτάμι είναι ο τρόπος με τον οποίο το συμφέρων των πολλών θα μπει «πάνω από το συμφέρον της πολιτικής φαμίλιας»[9] . Η σύγκρουση με «το σάπιο καθεστώς των μετρίων, της αναξιοκρατίας…»[10]αποτελεί κοινό ρητορικό σχήμα των δύο μορφωμάτων[11] , ενώ η εναντίωση του Ποταμιού στη δεξιά και την αριστερά[12] συνηχεί με τη χρυσαυγίτική εναντίωση στον φιλελευθερισμό και τον κομμουνισμό. Τόσο ο απολυταρχικό λαϊκός υπερεθνικισμός της ΧΑ όσο και το ριζοσπαστικό κέντρο του Ποταμιού πρέπει να κατασκευάσουν τον ιδεολογικό τους χώρο διασχίζοντας και διαρρυγνύοντας τις κατεστημένες πολιτικές ταυτότητες της δεξιάς και της αριστεράς, του φιλελευθερισμού και του σοσιαλισμού-κομμουνισμού. Έτσι, για τον Θεοδωράκη

«δεν έχει σημασία αν δηλώνεις «δεξιός» ή «αριστερός», αν τάζεις κοινωνία «φιλελεύθερη» ή «σοσιαλιστική», όταν μέσα σου κυριαρχεί ο πολιτικός κοτζαμπάσης και όλους τους βλέπεις σαν ψηφοφόρους -πελάτες ή σαν ψηφοφόρους - εχθρούς». […] το Ποτάμι μιλά για την ανασυγκρότηση της Ελλάδας και όχι της κεντροαριστεράς ή της κεντροδεξιάς, ενός παλαιοκομματικού συστήματος που δεν θέλει «να επεξεργαστεί λύσεις, να πει την αλήθεια και καταφεύγει στα εικονίσματα και στον μεσσιανισμό»[13] .

Η αντιπαράθεση του Ποταμιού με τον «πολιτικό κοτζαμπασισμό» του «παλαιοκομματικού συστήματος» προσθέτει στοιχεία εκσυγχρονιστικής ρητορικής στον λόγο του, ο οποίος όμως, έχοντας απορρίψει τις βασικές ανταγωνιστικές πολιτικές ταυτότητες, δεν μπορεί να επικαλεστεί, για την κοινωνική του νομιμοποίηση, παρά μόνο ένα «πατριωτικό σχέδιο δράσης»[14]που απευθύνεται σ’ αυτούς «που θέλουν να τα αλλάξουν όλα, χωρίς να θέτουν σε κίνδυνο την πατρίδα»[15] και έχει στόχο η «Ελλάδα […] να φτιάξει την δική της Αναγέννηση»[16] . Αναπόφευκτα, η απολίτικη ορμή του Ποταμιού περιορίζει τις διαθέσιμες συνολοποιητικές και νομιμοποιητικές επιλογές στον πατριωτισμό και την εθνική ενότητα. Εμφανίζεται έτσι ως ένα λαϊκό πατριωτικό κίνημα, που συγκρούεται με τους υπαίτιους της εθνικής παρακμής και τα συμφέροντά τους, δηλαδή με το «διεφθαρμένο σύστημα».[17] Ο ίδιος ο Θεοδωράκης δεν παρέλειψε να δρέψει, κι αυτός, αντισυστημικές δάφνες απέναντι σε συστημικά ΜΜΕ:

«Τι εννοεί ο διευθυντής του Βήματος; Να σας πω εγώ τι εννοεί. Ότι αυτό το κόμμα ...