Σάββατο, 23 Μαΐου 2015

Για την Αριστερά το ζήτημα χωρισμού κράτους-Εκκλησίας αποτελεί ένα από τα κορυφαία στοιχεία συγκρότησης της ταυτότητάς της


Τα ιερά λείψανα και ο χωρισμός κράτους - Εκκλησίας

της Σίας Αναγνωστοπούλου

Εγώ ειμί η Αλήθεια. Με αυτή την ευαγγελική ρήση τίθενται ρητά τα όρια ανάμεσα στον κοσμικό και τον θρησκευτικό χώρο. Αν ο θρησκευτικός χώρος ορίζεται από τη μία και μοναδική Αλήθεια, η οποία δεν επιδέχεται καμιά διαπραγμάτευση, καμιά συζήτηση, ο κοσμικός χώρος ορίζεται από πολλές και συγκρουόμενες θεωρήσεις, από πολλά και διαφορετικά συμφέροντα, από πολλές και αντίπαλες ιδεολογίες. Αν ο θρησκευτικός χώρος ορίζει ποίμνιο, στη βάση της πίστης και της υποταγής στον Θεό, ο κοσμικός χώρος ορίζει ομάδες-τάξεις, ορίζει πολίτες που διαπραγματεύονται, διαλέγονται, συγκρούονται με την κοσμική εξουσία, στη βάση συμφερόντων, ιδεολογιών, πολιτικών. Σε αυτά τα μείζονα θέματα απάντησε ο Διαφωτισμός και τα εμπέδωσαν οι επαναστάσεις, τουλάχιστον στην Ευρώπη -- της Ελλάδας συμπεριλαμβανόμενης. Τις τελευταίες μέρες στη χώρα μας, και εν μέσω επειγόντων προβλημάτων, ανέκυψε και το «ζήτημα των λειψάνων», ή καλύτερα το πώς διακρίνεται το ποίμνιο από το σώμα των πολιτών.

Αναμφισβήτητα, οι πιστοί μπορούν να προσκυνούν τα λείψανα της αγίας Βαρβάρας ή οποιουδήποτε αγίου, όταν ορίζονται ως ποίμνιο, μέσα στον χώρο της Εκκλησίας, γιατί στον δικό της χώρο ορίζεται επί της γης το ποίμνιο. Η Εκκλησία και οι λειτουργοί της ορίζουν τους κανόνες και τους τρόπους συλλογικής έκφρασης (προσκύνημα λειψάνων, εικόνων κλπ.) του θρησκευτικού αισθήματος του ποιμνίου, μέσα στους χώρους που βρίσκονται υπό τη δικαιοδοσία της. Η πολιτεία δεν μπορεί και δεν πρέπει να αναμιγνύεται σε αυτούς. Όταν όμως γίνεται περιφορά λειψάνων σε νοσοκομεία ή άλλους δημόσιους χώρους, που βρίσκονται στη δικαιοδοσία της πολιτείας, τα πράγματα αλλάζουν. Στον δημόσιο χώρο το κράτος είναι υποχρεωμένο να εξασφαλίσει ταδικαιώματα των πολιτών του, και στο νοσοκομείο ειδικότερα να εξασφαλίσει τους πλέον ορθολογικούς όρους ίασης των ασθενών-πολιτών.

Ο κάθε ασθενής διαχειρίζεται τον πόνο του με τους ιδιωτικούς τρόπους που του υπαγορεύει η πίστη ή η απιστία του -- με προσευχή, με τάματα, με ό,τι κρίνει ο καθένας καλύτερο. Στο νοσοκομείο όμως απαιτεί από το κράτος να έχει τους καλύτερα εξοπλισμένους επιστημονικά γιατρούς, το καλύτερο νοσηλευτικό προσωπικό, τις καλύτερες δυνατές συνθήκες νοσηλείας. Οι ασθενείς στο νοσοκομείο δεν συγκροτούν ποίμνιο, είναι πολίτες. Η περιφορά λειψάνων στο νοσοκομείο ή σε οποιονδήποτε δημόσιο χώρο με τη συμβολή του κράτους, συνιστά ανοίκεια (για να μην πω ανατριχιαστικά μεσαιωνική) πράξη ταύτισης ποιμνίου-πολιτών, και μάλιστα σε έναν χώρο όπου ο ορθολογισμός, και όχι η πίστη, πρέπει να κυριαρχεί -- κι αυτό οφείλει να το εξασφαλίζει το κράτος. (Το γεγονός μάλιστα ότι δεν πρόκειται για οποιοδήποτε δημόσιο ίδρυμα, αλλά για νοσοκομείο, με ανθρώπους ασθενείς, και ειδικά καρκινοπαθείς, βαραίνει πολύ θλιβερά την κατάσταση -- δεν χρειάζεται να επιμείνω σ' αυτό). Αν ο γιατρός κάνει τον σταυρό του πριν χειρουργήσει, είναι δικό του θέμα. Στο νοσοκομείο όμως έχει προσληφθεί με βάση τα πτυχία και την ικανότητά του, όχι την πίστη του.

Γιατί όμως ξέσπασε αυτή η άγρια κόντρα, όταν ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του ΣΥΡΙΖΑ, Νίκος Φίλης, είπε τα αυτονόητα; Ξέσπασε γιατί στη χώρα μας δεν έγιναν ποτέ σαφή τα όρια ποιμνίου-πολιτών. Γιατί για να γίνουν σαφή πρέπει να πραγματοποιηθεί ο χωρισμός κράτους-Εκκλησίας· και σε αυτό το θέμα τα ιδεολογήματα, οι μισοειπωμένες «αλήθειες» της Ιστορίας μας, οι στρεβλώσεις περί του πώς συγκροτήθηκε το έθνος-κράτος περισσεύουν. Για την Αριστερά το ζήτημα χωρισμού κράτους-Εκκλησίας αποτελεί ένα από τα κορυφαία στοιχεία συγκρότησης της ταυτότητάς της. Ο χωρισμός δεν συνιστά, βέβαια, εχθρική πράξη απέναντι στην Εκκλησία, ούτε απέναντι στην ελληνικότητα των Ελλήνων. 


Καταρχάς, αποτελεί διάβημα προς την επανασυγκρότηση του δημόσιου χώρου, ένα διάβημα που έμεινε ημιτελές από τον 19ο αιώνα και ευνόησε τις πάσης φύσεως πελατειακές και αδιαφανείς σχέσεις. 

Δεύτερον, σε μια εποχή όπου η Αριστερά παλεύει να ορίσει και να κινητοποιήσει το συλλογικό, πολιτικό υποκείμενο αντίστασηςαπέναντι στις νεοφιλελεύθερες δυνάμεις, είναι εκ των πραγμάτων υποχρεωμένη, σεβόμενη τα θρησκευτικά αισθήματα των πολιτών και τους χώρους έκφρασής τους, να λειτουργήσει ως δύναμη διαπαιδαγώγησης και χειραφέτησης των πολιτών και όχι ως συν-εκφραστής, μαζί με την Εκκλησία, της θρησκευτικότητάς τους. 

Η θρησκεία μπορεί να αποτελεί ένα από τα στοιχεία ταυτότητας αυτού του υποκειμένου αντίστασης, δεν μπορεί όμως το συλλογικό, πολιτικό υποκείμενο να συνορίζεται εξ αδιαιρέτου από την Εκκλησία και το κράτος. Η θρησκεία δεν είναι φορέας --είναι ένα από τα στοιχεία-- της ελληνικότητας των Ελλήνων. Και σ' αυτό πρέπει η Αριστερά να είναι ξεκάθαρη. Αν το δόγμα του νεοφιλελευθερισμού κατόρθωσε να μετατρέψει το πολιτικό σώμα σε κοινότητα-ποίμνιο, με βάση πολιτισμικά ή/και θρησκευτικά χαρακτηριστικά, η μάχη της Αριστεράς είναι ακριβώς για το αντίθετο.



ΠΩΛ ΣΕΖΑΝ, «ΤΡΙΑ ΚΡΑΝΙΑ ΣΕ ΧΑΛΙ»

πηγή Ενθέματα

Κυριακή, 17 Μαΐου 2015

Ετιέν Μπαλιμπάρ: Είμαι ευρωπαίος φεντεραλιστής, αυτό δεν αρέσει σε όλο τον κόσμο

"Το μέλλον της Ελλάδας είναι εντός μια Ευρώπης που πρέπει να χτίσουμε"

Συνέντευξη στον Kώστα Μαυροειδή και την Μαγδαληνή Βαρούχα

Συναντήσαμε τον Ετιέν Μπαλιμπάρ, παραμονή της ομιλίας του με το Γιάννη Σταυρακάκη για το Λαϊκισμό, χαλαρό και ευδιάθετο στην αυλή του Γαλλικού Ινστιτούτου να πηδά αυθόρμητα από το ένα θέμα στο άλλο. Πριν ανοίξει το μικρόφωνο θυμήθηκε την διαγραφή του το 1981! από το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα και πόσο ενδιέφερε το γεγονός την αμερικανική πρεσβεία, όταν επισκέφθηκε για πρώτη φορά τις Η.Π.Α. το 1983. Πέρασε στη θεωρητική και ανθρώπινη σχέση του με τον Νίκο Πουλαντζά, με αυτή την τελευταία να πυκνώνει τον τελευταίο χρόνο της ζωής του. Και μετά ήρθε στα σημερινά του Γαλλικού Μετώπου της Αριστεράς με τις διαιρέσεις Λωράν-Μελανσόν. Το μαγνητόφωνο κατέγραψε τον φιλόσοφο και καθηγητή του πανεπιστημίου Ίρβιν της Καλιφόρνια να μιλά με πάθος για μια Ευρώπη που πρέπει ν’ αλλάξει, για την Ελλάδα, για τον ΣΥΡΙΖΑ.

Στα μέσα του 2012 δηλώνατε πως «Είμαστε όλοι Έλληνες, είμαστε όλοι Ευρωπαίοι», εκτιμώντας ότι η καταστροφή της Ελλάδας θα επέφερε την καταστροφή της Ευρώπης στο σύνολό της. Θα λέγατε το ίδιο και σήμερα;

Δεν είμαι ο μόνος που το έλεγα. Πρόκειται για μια φράση που χρησιμοποιήθηκε από μεγάλο αριθμό διανοούμενων της αριστεράς, όπου πρέπει πάντως να πούμε ότι υπάρχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις εκτιμήσεων σχετικά με την Ευρώπη. Το ζήτημα δεν εξαντλείται στο αν θέλουμε μια ενωμένη Ευρώπη, αλλά μας επιβάλλει να κουβεντιάσουμε ποια είναι η σχέση ανάμεσα στην επιβίωση της Ευρώπης και στη σωτηρία του Ελληνικού λαού. Οι διαφοροποιήσεις σήμερα έχουν διευρυνθεί. 

Από τη μεριά μου διατηρώ τη θέση που είχα και που δεν είναι αυτονόητη. Εκτιμώ πως το μέλλον της Ελλάδας είναι εντός της Ευρώπης -όχι της οποιασδήποτε Ευρώπης- εντός μιας Ευρώπης που πρέπει να χτίσουμε. ‘Η αν θέλετε να πούμε τα πράγματα με πρόσημο περισσότερο αρνητικό, εκτιμώ πως η αποπομπή της Ελλάδας, η έξοδος της από την Ευρώπη, θα έχει πολύ σοβαρές συνέπειες για την ίδια την Ελλάδα. Νομίζω ότι είναι και η άποψη της πλειονότητας των Ελλήνων, αλλά όχι απαραίτητα όλων των Ελλήνων. 

Η κατάσταση είναι τόσο δύσκολη αυτή τη στιγμή και οι σχέσεις που αναπτύσσονται τόσο συγκρουσιακές που μας βοηθάει να κατανοήσουμε γιατί υπάρχουν άνθρωποι που σκέφτονται το αντίθετο, δηλαδή το ότι τα πράγματα θα πήγαιναν καλύτερα για την Ελλάδα αν δεν ήταν πια στην Ευρώπη, χωρίς αυτό να σημαίνει αναγκαστικά ότι θα ήταν καλύτερα να αναζητηθεί βοήθεια στη Μόσχα, δεν είναι μια απαραίτητη προϋπόθεση. (γελάει). Διατηρώ επίσης περισσότερο παρά ποτέ την άποψή μου πως η Ευρώπη για να επιβιώσει -ή καλύτερα για να μετασχηματίσει τον τρόπο που θα της επιτρέψει να επιβιώσει- οφείλει να επιλύσει το ελληνικό θέμα λαμβάνοντας υπόψη τις επιθυμίες του ελληνικού λαού. 

Δεν χρειάζεται επομένως η επιβολή μιας νέας τιμωρίας στους Έλληνες. Καθώς η κατάσταση παραμένει τεταμένη, η έκβαση παραμένει αβέβαιη. Υπάρχουν δεδομένα περισσότερο ευνοϊκά σε σχέση με το 2012, κυρίως το γεγονός ότι οι Έλληνες εξέλεξαν μια νέα κυβέρνηση και δεδομένα περισσότερο δυσμενή, κυρίως το γεγονός ότι υπάρχουν πολιτικές δυνάμεις που παίζουν με τον εκφυλισμό της κατάστασης. Ο κίνδυνος για την Ευρώπη παραμένει μεγάλος.

Xρησιμοποιείτε τον γκραμσιανό όρο «interregnum» για να μιλήσετε για το μεταβατικό χαρακτήρα της σημερινής συγκυρίας. Στη φάση που διανύουμε, τι αναπτύσσει μεγαλύτερη ταχύτητα, οι δυνάμεις της καταστροφής της Ευρώπης ή αυτές της ανασύνθεσής της;

Tον όρο τον χρησιμοποιεί και ο Άγγλος κοινωνιολόγος πολωνικής καταγωγής Ζίγκμουντ Μπάουμαν και μας παραπέμπει στο ζήτημα της κυριαρχίας. Είμαστε στην περίοδο ανάμεσα στο θάνατο του προηγούμενου ηγεμόνα και την ανάληψη της εξουσίας από το νέο. 

Σε πολλές ιστορικές στιγμές, πρόκειται για φάση ιδιαίτερα επικίνδυνη γιατί η κυριαρχία παραμένει έωλη. Είναι αυτό που ο Αγκάμπεν ονομάζει «κατάσταση έκτακτης ανάγκης». Όπως και ο Λένιν το διατύπωνε από τη μεριά του, είναι η στιγμή όπου η παλιά εξουσία δεν μπορεί να ασκηθεί και η νέα που κυοφορείται δεν ανέχεται τον παλιό τρόπο διακυβέρνησης. Αναδύονται τότε φαινόμενα πολιτικής και κοινωνικής παθολογίας. 

Είμαστε στην Ευρώπη σε μια τέτοια στιγμή με πολλά παθολογικά σημεία γιατί το παλιό καθεστώς και ειδικότερα η δομή της Ε.Ε. όπως προέκυψε όχι βέβαια από τη Συνθήκη της Ρώμης, αλλά από τη Συνθήκη του Μάαστριχτ δεν λειτουργεί πια. Και από την άλλη δεν βλέπουμε εναλλακτικές δυνάμεις. Είμαστε στην Ελλάδα και ο Σύριζα είναι μια δύναμη. Έχουμε ίσως άλλες δυνάμεις ηθικές, ιδεολογικές, πολιτικές μέχρι ενός σημείου και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. 

Όλα αυτά δεν δημιουργούν ή δεν δημιουργούν ακόμα μια εναλλακτική πολιτική και γι’ αυτό το λόγο παραμένουμε εντός της παθολογίας που τρέφεται από την άνοδο των εθνικισμών, την ηθική απελπισία των μαζών, την απέχθεια για την πολιτική. Στο φινάλε, οι συνέπειες μπορεί να αποδειχθούν καταστροφικές.

Δουλέψατε με τον Ιμμανουέλ Βαλερστάιν πάνω στις έννοιες της «φυλής» και του «έθνους». Χαρακτηρίζετε την Ελλάδα ως «ιστορικό έθνος» απαραίτητο για την Ευρώπη. Ποια νόημα αποδίδετε στον όρο «ιστορικό έθνος» και πως θα μπορούσε να αποφευχθεί μια αθέλητη οικειοποίηση από τους εθνικιστές πάσης φύσεως;

Ο όρος «έθνος» είναι πολύπλοκος και πολύσημος. Τα έθνη είναι πολιτισμικοί σχηματισμοί μακράς διάρκειας διαθέτοντας την δική τους ξεχωριστή ιστορία. Σε ένα άλλο ιδίωμα θα μιλούσαμε για ιδεολογικούς σχηματισμούς, εγώ κρατάω τον όρο πολιτισμικός σχηματισμός, τον προτιμώ. 

Η ιστορία της Ελλάδας ανατρέχει μακριά και μετά έχουμε την πορεία με την κρατική ανεξαρτησία και τα υπόλοιπα. Το έθνος δεν καταργεί τις διαιρέσεις. Υπάρχουν διαιρέσεις και στο εσωτερικό της ίδιας κουλτούρας. Υπάρχει ο πολιτισμικός σχηματισμός και στο εσωτερικό του διαρκείς συγκρούσεις. Ελληνικό έθνος θέλει να πει επίσης ελληνικό κράτος. Τίθεται επομένως ζήτημα εθνικής κυριαρχίας και λαϊκής κυριαρχίας. Είναι το ίδιο πράγμα; 

Εγώ είμαι ευρωπαίος φεντεραλιστής, αυτό δεν αρέσει σε όλο τον κόσμο. Είμαι όλο και περισσότερο, ενώ όλο και περισσότερο γύρω μας η κατάσταση γίνεται πολύπλοκη. 
Η συνειδητοποίησή μου υπήρξε σταδιακή και δεν συμφώνησα με τον Χάμπερμπας που υποστήριξε ότι ...

Σάββατο, 9 Μαΐου 2015

"Αναζήτηση προσοχής": ελάττωμα του χαρακτήρα ή καθολική ανθρώπινη ανάγκη όσο η τροφή και η ζεστασιά;


«Μια σύγκρουση με κακή διάθεση μεταξύ φίλων εξακολουθεί να είναι μια μορφή δέσμευσης». Εικονογράφηση: Lehel Kovacs για την Guardian

Αυτή η δημοσίευση θα αλλάξει τη ζωή σας: δεν πρέπει να αγνοούμε όσους ζητούν προσοχή


"Αντιμετωπίζουμε την αναζήτηση προσοχής σαν ένα ελάττωμα του χαρακτήρα. Αρχίστε αντίθετα να την αντιμετωπίζετε ως μια καθολική ανάγκη και πολλά διαφορετικά πράγματα θα μπουν στη θέση τους"

του Oliver Burkeman από τον guardian


Σύμφωνα με μια νέα καναδική μελέτη, είναι πιο επιζήμιο συναισθηματικά να αγνοείται κανείς στο χώρο εργασίας του από το να τρομοκρατείται (bullied)). Αυτό το εύρημα εγείρει κάποια ...φρύδια: στο κάτω κάτω, ο εκφοβισμός είναι μια απροκάλυπτα εχθρική πράξη, ενώ διδασκόμαστε από την παιδική ηλικία ότι το να κάνουμε τα στραβά μάτια σε εκείνους που δεν μπορούμε να ανεχθούμε είναι ο πολιτισμένος τρόπος που πρέπει να εφαρμόζουμε. 
Για μια απλή εξήγηση αυτού του φαινομενικά περίεργου αποτελέσματος, σας παραπέμπω στον καινοτόμο στα μονοπάτια της ψυχολογίας Oscar Wilde"Υπάρχει μόνο ένα πράγμα στον κόσμο χειρότερο από το να μιλάνε για σένα, και αυτό είναι το να μην μιλάνε για σένα."
Ο εκφοβισμός (bullying) στο χώρο εργασίας μπορεί να είναι απαίσιος, αλλά έχει μια μάλλον ζοφερή ανταμοιβή: τουλάχιστον μπορείτε να είστε σίγουροι/ες ότι οι άνθρωποι θεωρούν ότι είστε άξιοι/ες εκφοβισμού. Το αγνοημένο πρόσωπο (ignoree;) δεν έχει καν αυτή τη ψυχρή παρηγοριά. Πολλές φορές έχω αναρωτηθεί γιατί οι υποψήφιοι standup κωμικοί υποτάσσονται σε ανθρώπους που τους διακόπτουν επαλειμμένα στο ανοιχτό μικρόφωνο τις νύχτες, αλλά ίσως αυτός είναι ο λόγος. Κανείς δεν θα επέλεγε ένα ακροατήριο μεθυσμένων που τον κράζει.  Από την άλλη πλευρά: είναι ένα ακροατήριο!

Ένα άτομο που η μελέτη αυτή δεν θα το είχε εκπλήξει είναι ο Idries Shah, ο γεννημένος στην Ινδία φιλόσοφος, ο οποίος πέθανε το 1996. 

Πίσω από σχεδόν οτιδήποτε κάνουν οι άνθρωποι, υποστήριζε, υπάρχει ένα ανομολόγητο κίνητρο: ο "παράγοντας - προσοχή" ("attention-factor")
Η θεωρία είναι, ότι χρειαζόμαστε την προσοχή σχεδόν τόσο απεγνωσμένα όσο τα τρόφιμα και την ζεστασιά, αλλά δεν το αντιλαμβανόμαστε, γι 'αυτό αδυνατούμε να κατανοήσουμε ότι πολλές από τις καθημερινές μας συναντήσεις "είναι στην πραγματικότητα μεταμφιεσμένες καταστάσεις προσοχής". Σε μια επιχειρηματική διαπραγμάτευση, ίσως να σκέφτεστε ότι το μόνο το κίνητρό σας είναι να κερδίσετε -  σε μια διαφωνία με τον/την σύζυγο, ίσως να πιστεύετε ότι πρωταρχικός στόχος σας είναι να κάνετε το άλλο άτομο να αλλάξει. Ωστόσο, και στις δύο περιπτώσεις, ίσως αυτό που πραγματικά σας υποκινεί να είναι η προσπάθειά σας να ικανοποιήσετε την ακάλυπτη ανάγκη σας για προσοχή.

Πολύ κρίσιμη παρατήρηση, "η προσοχή μπορεί να είναι "εχθρική" ή "φιλική" και να εξακολουθεί να ικανοποιεί την πείνα για προσοχή". Μια κακής διάθεσης σύγκρουση μεταξύ φίλων εξακολουθεί να είναι μια μορφή δέσμευσης: η ίδια η πράξη της μάχης, είναι μια παραδοχή ότι ο άλλος νοιάζεται. Τα χρόνια μετά τον θάνατο του Ίντρις Σάχ, η έρευνα τον έχει δικαιώσει: οι νευροεπιστήμονες  δείχνουν ότι η κοινωνική απομόνωση επηρεάζει τον εγκέφαλο παρόμοια με το φυσικό πόνο, ενώ ο εξοστρακισμός έχει προσδιοριστεί ως βασικός παράγοντας για μερικούς από τους πιο αιματηρούς πυροβολισμούς σε σχολεία των ΗΠΑ. Είναι οι μαζικές δολοφονίες κάποιες φορές μια τρομακτικά καταστροφική προσπάθεια να υπενθυμίσει στον κόσμο ο δολοφόνος ότι υπάρχει;

Η αδυναμία μας να κατανοήσουμε την ανάγκη μας για προσοχή μάς οδηγεί συνήθως σε μπελάδες, πίστευε ο Ίντρις Σαχ, γιατί μας αφήνει στο έλεος του καθενός, του οσοδήποτε δυσάρεστου, ο οποίος είναι πρόθυμος να μας παραχωρήσει κάποια προσοχή.Όταν οι άνθρωποι αισθάνονται ότι αγνοούνται, ένας πολιτικός ηγέτης που τους κάνει να αισθάνονται αναγνώριση θα αποκτήσει την υποστήριξή τους, ακόμη και αν αυτός είναι ένας εγωιστής τύραννος που καθόλου δεν σχεδιάζει να βελτιώσει τη ζωή τους. Ένας συνεργάτης που ασκεί έλεγχο ή σας κακομεταχειρίζεται με άλλους τρόπους θα σας ξεπληρώσει αναμφίβολα με την αφθονία της προσοχής του, ακόμη και αν είναι αυτός ή αυτή που σας καταστρέφει. Ακόμη χειρότερα, θα έχετε προδιάθεση να το πιστέψετε όταν σας λένε ότι είναι για το καλό σας: όταν οι άνθρωποι δεν έχουν την προσοχή που χρειάζονται, έγραφε ο Shah, "είναι ευάλωτοι στο μήνυμα που πολύ συχνά συνοδεύει την άσκηση προσοχής επάνω ​​τους".

Αντιμετωπίζουμε την "αναζήτηση προσοχής" ως ελάττωμα του χαρακτήρα. Ξεκινήστε να την αντιμετωπίζετε αντίθετα ως μια καθολική ανάγκη και θα δείτε - είτε καλύπτεται με υγιείς είτε με  ανθυγιεινούς τρόπους - πολλά διαφορετικά πράγματα να μπαίνουν στη θέση τους: οι συναισθηματικές εκρήξεις/καταρρεύσεις των διασημοτήτων και το τρόλινγκ 
(trolling) στο internet, αλλά και πολλές κατά τα άλλα ανεξήγητες ιδιορρυθμίες του συντρόφου σας ή των συναδέλφων σας. (Ή οι δικές σας). Η ζωή είναι ένα ανοιχτό μικρόφωνο την νύχτα, και όλοι μας απλά προσπαθούμε να τραβήξουμε την προσοχή.

μτφ Γιώργος Παπασπυρόπουλος

Δευτέρα, 4 Μαΐου 2015

Στα χρόνια της οικονομίας του χρέους ή, η κατασκευή του χρεωμένου ανθρώπου

Στα χρόνια της οικονομίας του χρέους η Κόλαση είναι η αιώνια οφειλή

Συνέντευξη του Μαουρίτσιο Λατσαράτο

Την περασμένη εβδομάδα, ο ιταλός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Μαουρίτσιο Λατσαράτο, ακτιβιστής τη δεκαετία του 1970 στις γραμμές της Εργατικής Αυτονομίας, βρέθηκε στην Αθήνα, προσκεκλημένος του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς, εγκαινιάζοντας τον κύκλο συζητήσεων «Από το χρέος και τη λιτότητα στη διεκδίκηση της δημοκρατίας», που διοργανώνει το Ινστιτούτο με τη στήριξη του δικτύου transform! Λίγες ώρες πριν από τη διάλεξή του, με τίτλο «Το χρέος ως τεχνική διακυβέρνησης», μας μίλησε για την «κατασκευή του χρεωμένου ανθρώπου» (βλ. και το ομότιτλο βιβλίο του, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια), τη γενίκευση δηλαδή της σχέσης πιστωτή-οφειλέτη, τη διαλεκτική κράτους-κεφαλαίου στα χρόνια του νεοφιλελευθερισμού και τις εργασιακές σχέσεις «νέας δουλείας». Λόγω και της καμπής στη διαπραγμάτευση κυβέρνησης-δανειστών, ένα μέρος της συζήτησης κινήθηκε αναπόφευκτα γύρω από την «πολιτική της αθωότητας», της άρνησης δηλαδή της ενοχής για το χρέος. Η συνέντευξη δημοσιεύεται στο RedNotebook (στην πλήρη της μορφή) και στα «Ενθέματα» της Κυριακάτικης Αυγής (σε συντομευμένη εκδοχή).

Συνέντευξη του Μαυρίτσιο Λατσαράτο στον Δημοσθένη Παπαδάτο-Αναγνωστόπουλο και τον Γιάννη-Ορέστη Παπαδημητρίου

Στην Κατασκευή του χρεωμένου ανθρώπου παραθέτετε ένα ωραίο απόσπασμα από τη μελέτη του Ζακ Λε Γκοφ Το πουγκί και η ζωή, που εξηγεί γιατί οι άνθρωποι του Μεσαίωνα θεωρούσαν τον έντοκο δανεισμό κλοπή: «Τι πουλάει αλήθεια [ο πιστωτής], αν όχι τον χρόνο που κυλάει ανάμεσα στη στιγμή κατά την οποία δανείζει και τη στιγμή κατά την οποία εξοφλείται με τόκο; Όμως ο χρόνος ανήκει μόνο στον Θεό». Στους νεότερους χρόνους, η «κλοπή της κληρονομιάς του Θεού» είναι η απόλυτη αρχή οργάνωσης της κοινωνικής ζωής – ο καπιταλιστής δηλαδή έχει υποκαταστήσει πλήρως τον Θεό. Πώς συνέβη αυτό;

Η Εκκλησία, πράγματι, καταδίκαζε την τοκογλυφία ως ιδιοποίηση, από τον πιστωτή, του χρόνου ανάμεσα στην πράξη του δανεισμού και την αποπληρωμή του δανείου. Σε κοινωνικό επίπεδο, ο δανεισμός είναι η κλοπή του μέλλοντος της κοινωνίας. Υπό την οπτική αυτή, δίνεται η εντύπωση μιας ζωής χωρίς χρόνο: χωρίς μέλλον. Η Εκκλησία έλεγε ότι ο χρόνος ανήκει στον Θεό. Εμείς λέμε ότι ο χρόνος ανήκει σε όλους. Στην Ελλάδα είναι φανερό από καιρό ότι το μέλλον έχει αφαιρεθεί από τους ανθρώπους: τα επόμενα δεκαπέντε ή είκοσι χρόνια έχουν δεσμευτεί για την αποπληρωμή του χρέους.



Η κλοπή αυτή του χρόνου συντελείται με έναν διαφορετικό τρόπο από ό,τι στα χρόνια που κυριαρχούσε η δουλειά στο εργοστάσιο. Στα χρόνια εκείνα, ο καπιταλιστής σου έκλεβε το χρόνο για όσες ώρες βρισκόσουν στο εργοστάσιο. Σήμερα, το αντικείμενο της κλοπής είναι ο χρόνος ως ορίζοντας δυνατοτήτων – ο χρόνος ως μέλλον. Η χρηματοπιστωτική οικονομία είναι μια οικονομία προσανατολισμένη προς το μέλλον, με τρόπο που εξουδετερώνει κάθε δυνατότητα να ορίσεις τον χρόνο.

Στο βιβλίο, ωστόσο, ξεκινάτε με ένα απόσπασμα από τους Ταξικούς αγώνες στη Γαλλία: «Κάθε καινούριο δάνειο», γράφει εκεί ο Μαρξ, «έδινε στην αριστοκρατία ακόμα μια ευκαιρία να καταληστεύσει το κράτος, το οποίο, διατηρούμενο τεχνητά στο χείλος της χρεοκοπίας, ήταν υποχρεωμένο να διαπραγματεύεται με τους τραπεζίτες με τους πιο δυσμενείς όρους». Η κλοπή αυτή, λοιπόν, είναι μια παλιά ιστορία. Πού βρίσκεται η τομή γι’ αυτό που αποκαλείτε «οικονομία του χρέους»;

Ήδη στα τέλη 19ου αιώνα, οι συγγραφείς με τους οποίους καταπιάνεται ο Λένιν στο βιβλίο του Ο ιμπεριαλισμός, ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού, σημειώνουν τη μετάβαση στον χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό. Στα 1902, ο Χόμπσον περιγράφει την Αγγλία και τη Γαλλία ως χώρες εισοδηματιών που πλουτίζουν από τους τόκους. Ασκώντας πολεμική στον Κάουτσκι, που ακόμα μιλά για «βιομηχανικό καπιταλισμό», ο ίδιος ο Λένιν υποστηρίζει ότι το κρίσιμο στοιχείο είναι πια, ήδη από εκείνα τα χρόνια, ο ρόλος του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου. Ο χρηματοπιστωτικός καπιταλισμός ευθύνεται για δύο παγκοσμίους πολέμους, για να μη μιλήσω για τον φασισμό και τους εμφυλίους. Από το 1923, ως γνωστόν, ο Κέυνς είχε προτείνει την «ευθανασία του ραντιέρη» [1] και την απομείωση του δανεισμού σε απλό εργαλείο για τη χρηματοδότηση των επιχειρήσεων.



Στις μέρες μας, βλέπουμε μια ριζική αλλαγή. Ο σημερινός χρηματοπιστωτικός καπιταλισμός έχει αναδιοργανώσει πλήρως τις κοινωνίες, τη βιομηχανία και τις υπηρεσίες. Σήμερα δεν είναι νοητή η παρέμβαση που πρότεινε τότε ο Κέυνς. Το να προσπαθήσεις σήμερα να εξουδετερώσεις τη χρηματική πίστη, θα σήμαινε να καταστρέψεις τον καπιταλισμό.



Εκείνη την εποχή, εξάλλου, μολονότι η χρηματοπιστωτική μερίδα του κεφαλαίου ήταν η κυρίαρχη, υπήρχε παράλληλα μια ισχυρή βιομηχανία. Αυτό που συμβαίνει τώρα, αντίθετα, είναι η εξάπλωση της σχέσης πιστωτή-οφειλέτη, που επιδρά σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας. Ο σημερινός χρηματοπιστωτικός καπιταλισμός είναι σαφώς πιο παρεμβατικός. Με μια απλή κάρτα τραπεζικών συναλλαγών, ο καθένας σήμερα είναι μέρος του χρηματοπιστωτικού κυκλώματος. Αυτή η «παρεμβατικότητα» δεν υπήρχε τότε.

Το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο είναι, λοιπόν, «πανταχού παρόν».

Ακριβώς. Η σχέση πιστωτή-οφειλέτη δεν ήταν ποτέ τόσο ανεπτυγμένη όσο σήμερα. Ο Μαρξ έχει γράψει κάποιες σημειώσεις πάνω σ’ αυτήν, αλλά το σχετικό κείμενο έμεινε ανολοκλήρωτο.

Η προβληματική του χρόνου είναι κεντρική στο έργο σας. Πριν από τη μετάβαση στις οικονομίες του χρέους, υποστηρίζετε, ο χρόνος ήταν «ανοιχτός» στις δυνατότητες: για τους φιλελεύθερους και τους σοσιαλδημοκράτες ανοιχτός στην πρόοδο, για τους κομμουνιστές ανοιχτός στην επανάσταση. Στα χρόνια της οικονομίας του χρέους, αντίθετα, ο χρόνος είναι «μπλοκαρισμένος»: δύσκολα διακρίνει κανείς έναν δρόμο για την κοινωνική αλλαγή. Ποιο ήταν το υποκείμενο της κοινωνικής αλλαγής πριν; Και τελικά είναι δυνατό σήμερα να μιλάμε για μια τέτοια μεταβολή;

Στην κλασική σύλληψη της επανάστασης, το υποκείμενο ήταν βεβαίως η εργατική τάξη – και είχε σαφή προέλευση: ερχόταν από την επιχείρηση, κυρίως από τη βιομηχανία. Το πρόβλημα με τη σύλληψη αυτή αναδείχθηκε με τον Μάη του 1968, όταν δηλαδή αναδύθηκε ένα κοινωνικό υποκείμενο πολύ πιο αρθρωμένο, που φυσικά προϋπήρχε. Ο Φουκώ μας έχει πει ότι η διαδικασία διαμόρφωσης της εργατικής τάξης, ακόμα και αυτής του 19ου αιώνα, είναι μια διαδικασία που εμπλέκει το σύνολο της κοινωνίας: προϋποθέτει, μεταξύ άλλων, την πειθάρχηση των γυναικών, των ψυχασθενών, των επαιτών -- του συνόλου, εντέλει, της ζωής.



Το πρόβλημα τίθεται σήμερα με νέους όρους, καθώς οι μορφές εκμετάλλευσης είναι τελείως διαφορετικές. Παλιότερα, η κεντρικότητα της εργατικής τάξης ή αργότερα του πρεκαριάτου, βρίσκονταν εκτός συζήτησης. Σήμερα, κατά τη γνώμη μου, πρέπει να μιλήσουμε για τις μορφές της νέας δουλείας (neoschiavitù): το κεφάλαιο έχει οργανώσει την υπέρβαση των μισθωτών στο εσωτερικό του καπιταλιστικού συστήματος, ακόμα και μέσω μορφών μισθωτής εργασίας. Σήμερα ο μισθωτός είναι πρεκάριος, ο χρόνος του γεμίζει ασφυκτικά από τη δουλειά του, ο ίδιος όμως είναι ένας εργαζόμενος φτωχός. Βλέπουμε να πολλαπλασιάζονται οι μορφές της μισθωτής σχέσης –έναν κατακερματισμό δηλαδή του κόσμου της εργασίας–, και ταυτόχρονα μορφές που παραπέμπουν στη δουλεία, όπως είναι τα ...