Σάββατο, 12 Μαΐου 2018

Murray Bookchin: Ο μύθος του κόμματος



του Murray Bookchin

Οι κοινωνικές επαναστάσεις δεν γίνονται από τα κόμματα, τις ομάδες, ή τα επιτελεία. Συμβαίνουν ως αποτέλεσμα των βαθιά ριζωμένων ιστορικών δυνάμεων και αντιφάσεων που ενεργοποιούν μεγάλα τμήματα του πληθυσμού.

Το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό γνώρισμα των προηγούμενων επαναστάσεων είναι ότι άρχισαν αυθόρμητα. Ανεξάρτητα αν κάποιος επιλέγει να εξετάσει τις αρχικές φάσεις της Γαλλικής Επανάστασης το 1789, οι επαναστάσεις του 1848, η Κομμούνα του Παρισιού 1871, η επανάσταση του 1905 στη Ρωσία, η ανατροπή του τσάρου το 1917, η Ουγγρική Επανάσταση του 1956, η Γαλλική γενική απεργία του 1968, τα αρχικά στάδια είναι γενικά τα ίδια: μια περίοδος ζύμωσης που εκρήγνυται αυθόρμητα σε ένα μαζικό κύμα.

Το Λαμπρό Κόμμα, όταν υπάρχει ένα, σχεδόν πάντοτε τρέχει πίσω από τα γεγονότα. Το Φεβρουάριο του 1917, η οργάνωση των μπολσεβίκων του Πέτρογκραντ αντιτάχθηκε στην κήρυξη των απεργιών ακριβώς την παραμονή της επανάστασης που τελικά νίκησε το τσάρο. Οι εργαζόμενοι εν τέλει αγνόησαν τις μπολσεβικικές οδηγίες και έκαναν την απεργία.

Στα γεγονότα που ακολούθησαν, κανένας δεν ένοιωσε μεγαλύτερη έκπληξη για την επανάσταση από τα επαναστατικά κόμματα, συμπεριλαμβανομένων του μπολσεβίκων.


Η ιεραρχία της εξουσίας


Καθώς το κόμμα διευρύνεται, η απόσταση μεταξύ της ηγεσίας και των μελών αυξάνεται σταθερά. Οι ηγέτες του όχι μόνο γίνονται περσόνες, αλλά χάνουν και την επαφή με την κατάσταση διαβίωσης κατωτέρω. Οι τοπικές ομάδες, που ξέρουν την άμεση κατάστασή τους καλύτερα από οποιοδήποτε απομακρυσμένο ηγέτη, είναι υποχρεωμένες να υποτάξουν τις ιδέες τους στις οδηγίες άνωθεν.

Η ηγεσία, στερούμενης οποιασδήποτε άμεσης γνώσης των τοπικών προβλημάτων, αποκρίνεται αργά και επιφυλακτικά. Αν και αξιώνει την ευρύτερη εικόνα, τη μεγαλύτερη θεωρητική ικανότητα, η ηγετική ικανότητα τείνει να μικραίνει όσο ανεβαίνει στην διοικητική ιεραρχία.

Όσο περισσότερο πλησιάζει κάποιος στο επίπεδο όπου λαμβάνονται οι πραγματικές αποφάσεις, τόσο πιο συντηρητικός είναι ο τρόπος λήψης αποφάσεων, όσο πιο γραφειοκρατικοί και εξωγενείς είναι οι παράγοντες που εμπλέκονται, τόσο μεγαλύτερο ενδιαφέρον για το γόητρο και την περιχαράκωση αντικαθιστούν τη δημιουργικότητα, τη φαντασία, και την ανιδιοτελή αφοσίωση στους επαναστατικούς στόχους.

Το αποτέλεσμα είναι ότι το κόμμα γίνεται λιγότερο αποδοτικό από επαναστατική άποψη, όσο αυτό επιδιώκει την αποδοτικότητα στην ιεραρχία, τα επιτελεία, και το κεντρικό σχεδιασμό. Αν και όλοι συντάσσονται, οι διαταγές συνήθως είναι λάθος, ειδικά όταν τα γεγονότα αρχίζουν να εξελίσσονται γρήγορα και παίρνουν απροσδόκητες κατευθύνσεις, όπως γίνεται σε όλες τις επαναστάσεις.

Το κόμμα είναι αποδοτικό από μόνο μια άποψη: στο να διαμορφώσει την κοινωνία σύμφωνα με την δική του ιεραρχική εικόνα αν η επανάσταση πετύχει. Δημιουργεί τη γραφειοκρατία, το συγκεντρωτισμό, και το κράτος. Εκτρέφει τις ίδιες τις κοινωνικές συνθήκες που δικαιολογούν αυτό το είδος κοινωνίας. Έτσι, αντί [κατά τη μαρξιστική έννοια] να μαραζώσει, το κράτος που ελέγχεται από το Λαμπρό Κόμμα συντηρεί τις ίδιες τις συνθήκες που απαιτούν την ύπαρξη ενός κράτους και ενός κόμματος για να το περιφρουρήσει.

Από την άλλη, αυτό το είδος κόμματος είναι εξαιρετικά τρωτό στις περιόδους καταστολής. Η αστική τάξη χρειάζεται μόνο να πάρει την ηγεσία του για να καταστρέψει ουσιαστικά ολόκληρο το κίνημα. Με τους ηγέτες του φυλακισμένους ή κρυμμένους, το κόμμα παραλύει, τα υπάκουα μέλη δεν έχουν κανένα για να υπακούσουν και τείνουν να αποπροσανατολίζονται. Η αποκαρδίωση έρχεται γρήγορα. Το κόμμα αποσυντίθεται όχι μόνο λόγω της καταπιεστικής του ατμόσφαιράς αλλά και λόγω των φτωχών εσωτερικών πόρων του.


Το συγκεντρωτικό κόμμα

Δεν μπορεί να τονιστεί αρκετά ότι οι μπολσεβίκοι έτειναν σε τέτοιο συγκεντρωτισμό που το κόμμα τους απομονώθηκαν από την εργατική τάξη. Η σχέση αυτή έχει ερευνηθεί ελάχιστα μεταξύ των όψιμων λενινιστικών κύκλων, αν και ο Lenin ήταν αρκετά έντιμος ώστε να την αναγνωρίσει. Η Ρωσική Επανάσταση δεν είναι μόνο η ιστορία του μπολσεβικικού κόμματος και των υποστηρικτών του. Κάτω από το επίχρισμα των επίσημων γεγονότων που περιεγράφηκαν από τους σοβιετικούς ιστορικούς υπήρξε μια άλλη, πιο βασική εξέλιξη – το αυθόρμητο κίνημα των εργατών και των ριζοσπαστών αγροτών, η οποία διαφώνησε αργότερα έντονα με τις γραφειοκρατικές πολιτικές των μπολσεβίκων.

Με τη συντριβή του τσάρου το Φεβρουάριο του 1917, οι εργαζόμενοι σε ουσιαστικά όλα τα εργοστάσια της Ρωσίας καθιέρωσαν αυθόρμητα τις επιτροπές εργοστασίων, διεκδικώντας μεγαλύτερη συμμετοχή στις βιομηχανικές διαδικασίες. Τον Ιούνιο του 1917, ένα Πανρωσικό Συνέδριο των Επιτροπών Εργοστασίων έγινε στο Πέτρογκραντ, που απαίτησε από τη «οργάνωση του αυστηρού εργατικού ελέγχου στην παραγωγή και τη διανομή». Τα αιτήματα αυτής της διάσκεψης σπάνια αναφέρονται στους λενινιστικούς απολογισμούς της ρωσικής επανάστασης, παρά το γεγονός ότι η διάσκεψη συντάχθηκε με τους μπολσεβίκους.

Ο Leon Trotsky, που περιγράφει τις επιτροπές εργοστασίων ως την «αμεσότερη και αναμφίβολη αντιπροσώπευση του προλεταριάτου σε ολόκληρη τη χώρα», τις αναφέρει μόνο περιφερειακά στην ογκώδη, τρίτομη ιστορία του της επανάστασης. Ήταν όμως τόσο σημαντικές αυτοί οι αυθόρμητοι οργανισμοί αυτοδιαχείρισης που Lenin, που παλεύοντας να κερδίσει τα σοβιέτ το καλοκαίρι του 1917, ήταν πρόθυμος να φωνάξει το σύνθημα «Όλη η εξουσία στα σοβιέτ» για «Όλη η εξουσία στις επιτροπές εργοστασίων».

Αυτή η απαίτηση θα είχε σπρώξει τους μπολσεβίκους σε μια απόλυτα αναρχοσυνδικαλιστική θέση, αν και είναι αβέβαιο ότι θα είχαν παραμείνει σταθεροί σε αυτή για πολύ.

Στην Ουκρανία, οι αγρότες επηρεασμένοι από τις αναρχικές πολιτοφυλακές του Nestor Makhno ίδρυσαν πλήθος αγροτικών κοινοτήτων, που λειτουργούσαν σύμφωνα με το κομμουνιστικό αξίωμα: «Από το καθένα σύμφωνα με τη δυνατότητά του, στο καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του». Αλλού, στο Βορρά και στη σοβιετική Ασία, αρκετοί χιλιάδες από αυτούς τους οργανισμούς ιδρύθηκαν εν μέρει από τις πρωτοβουλίες των Αριστερών Κοινωνικών Επαναστατών, και σε μεγάλο βαθμό λόγω των παραδοσιακών τάσεων κολεκτιβισμού που προέρχονταν από το ρωσικό χωριό, το mir.

Μικρή σημασία έχει αν αυτές οι κοινότητες ήταν πολυάριθμες ή αγκάλιασαν μεγάλο αριθμό αγροτών, η ουσία είναι ότι ήταν αυθεντικοί δημοφιλείς οργανισμοί, οι πυρήνες ενός ηθικού και κοινωνικού πνεύματος που κινήθηκε πολύ πάνω από τις αποκτηνωμένες αξίες της αστικής κοινωνίας.


Οι Κομμούνες καταστέλλονται


Οι μπολσεβίκοι αποδοκίμαζαν αυτούς τους οργανισμούς από την αρχή και τους καταδίκασαν. Για τον Lenin, η προτιμημένη, η πιο σοσιαλιστική μορφή γεωργικής επιχείρησης αντιπροσωπεύονταν από το κρατικό αγρόκτημα: κυριολεκτικά ένα γεωργικό εργοστάσιο στο οποίο το κράτος ήταν ιδιοκτήτης της γης και του αγροτικού εξοπλισμού, που διόριζε τους διευθυντές που προσλάμβαναν τους αγρότες με μισθωτή σχέση. Κάποιος μπορεί να δει σε αυτή την στάση απέναντι στον εργατικό έλεγχο και τις γεωργικές κοινότητες ουσιαστικά το αστικό πνεύμα και νοοτροπία που διαπότιζαν το μπολσεβικικό κόμμα, ένα πνεύμα και μια νοοτροπία που προέρχονταν όχι μόνο από τις θεωρίες του, αλλά και από τον εταιρικό τρόπο οργάνωσής του.

Το Δεκέμβριο του 1918, ο Lenin ξεκίνησε μια επίθεση ενάντια στις κοινότητες με την πρόφαση ότι οι αγρότες εξαναγκάζονταν να συμμετέχουν σε αυτές. Στην πράξη, ελάχιστη αν όχι καθόλου πίεση χρησιμοποιήθηκε για να οργανωθούν αυτές οι κομμουνιστικές μορφές αυτοδιαχειρισμού. Οι κοινότητες δεν καταστράφηκαν αλλά η ανάπτυξή τους περιορίστηκε έως ότου ο Στάλιν συγχώνευσε ολόκληρο το σύστημα στην αναγκαστική κολεκτιβοποίηση στα τέλη της δεκαετίας του ’20 ` και στις αρχές του ’30.

Ως το 1920, οι μπολσεβίκοι είχαν απομονωθεί από τη ρωσική εργατική τάξη και την αγροτιά. Η εξαφάνιση εργατικού του ελέγχου, η καταστολή της μαχνοβίτσας, η περιοριστική πολιτική ατμόσφαιρα στη χώρα, η διογκωμένη γραφειοκρατία, η συντριπτική υλική φτώχια που κληρονομήθηκε από τα χρόνια του εμφύλιου πόλεμου – όλα μαζί, συνολικά, παρήγαγαν μια βαθιά εχθρότητα προς την μπολσεβίκικη διακυβέρνηση.

Έχουμε συζητήσει αυτά τα γεγονότα λεπτομερώς επειδή οδηγούν σε ένα συμπέρασμα που η όψιμη συγκομιδή μαρξιστών-λενινιστών τείνει να αποφύγει: το μπολσεβικικό κόμμα έφθασε στο μέγιστο βαθμό συγκεντρωτισμού, στην εποχή του Lenin όχι για να επιτύχει μια επανάσταση ή να καταστείλει την αντεπανάσταση της Λευκής Φρουράς, αλλά για να κάνει μια δική του αντεπανάσταση ενάντια στις ίδιες τις κοινωνικές δυνάμεις που διακήρυττε πως αντιπροσώπευε.

Οι διαφοροποιήσεις ήταν απαγορευμένες και ένα μονολιθικό κόμμα δημιουργήθηκε όχι για να αποτρέψει μια καπιταλιστική αποκατάσταση, αλλά για να περιορίσει το μαζικό εργατικό κίνημα των για τη σοβιετική δημοκρατία και την κοινωνική ελευθερία.


Τα μέσα υποκαθιστούν το σκοπό


Τα σοβιέτ αντικατέστησαν τους εργάτες και τις επιτροπές εργοστασίων τους, το κόμμα αντικατέστησε τα σοβιέτ, η Κεντρική Επιτροπή αντικατέστησε το κόμμα, και το Πολιτικό Γραφείο αντικατέστησε την Κεντρική Επιτροπή. Με λίγα λόγια, τα μέσα υποκατέστησαν το σκοπό.

Αυτή η απίστευτη αντικατάσταση του περιεχομένου με τη μορφή είναι ένα από τα χαρακτηριστικότερα γνωρίσματα του μαρξισμού-λενινισμού.

Δεν μπορεί να υπάρξει καμία αμφισβήτηση πως η αποτυχία των σοσιαλιστικών επαναστάσεων στην Ευρώπη μετά από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο οδήγησε στην απομόνωση της επανάστασης στη Ρωσία. Η υλική ένδεια της Ρωσίας, συνδιασμένη με την πίεση του περιβάλλοντος καπιταλιστικού κόσμου, αντιστρατεύτηκε σαφώς την ανάπτυξη μιας συνεπούς ελευθεριακής, και πραγματικής σοσιαλιστικής κοινωνίας. Αλλά με κανένα τρόπο ήταν αυτό καθόρισε πως η Ρωσία έπρεπε να αναπτυχθεί σύμφωνα με την γραμμή του κρατικού καπιταλισμού, αντίθετα από τις προσδοκίες του Lenin και του Trotsky, η επανάσταση νικήθηκε από μέσα, όχι από την εισβολή στρατών από το εξωτερικό.

Αν το κίνημα από τα κάτω είχε αποκαταστήσει τα αρχικά επιτεύγματα της επανάστασης το 1917, μια πολύπλευρη κοινωνική δομή θα μπορούσε να έχει αναπτυχθεί, βασισμένη στον εργατικό έλεγχο της βιομηχανίας, σε μια ελεύθερα αναπτυσσόμενη αγροτική οικονομία, και μια ζωντανή αλληλεπίδραση ιδεών, προγραμμάτων, και πολιτικών κινημάτων. Τουλάχιστον, η Ρωσία δεν θα είχε φυλακιστεί στις ολοκληρωτικές αλυσίδες και ο σταλινισμός δεν θα είχε δηλητηριάσει το παγκόσμιο επαναστατικό κίνημα, προετοιμάζοντας το έδαφος για το φασισμό και το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Το συγκεντρωτικό κόμμα, ένα εντελώς αστικός θεσμός, έγινε το καταφύγιο της αντεπανάστασης στη πιο απαίσια μορφή της. Αυτό ήταν η συγκεκαλυμμένη αντεπανάσταση που έντυσε τον εαυτό της με τη κόκκινη σημαία και την ορολογία του Marx. Τελικά, αυτό που οι μπολσεβίκοι κατέστειλαν το 1921 δεν ήταν μια «ιδεολογία» ή μια «συνωμοσία της Λευκής Φρουράς», αλλά μια στοιχειώδης προσπάθεια του ρωσικού λαού να ελευθερωθούν από τα δεσμά τους και να πάρουν οι ίδιοι τον έλεγχο της ζωής τους.

Για τη Ρωσία, αυτό σήμανε τον εφιάλτη της σταλινικής δικτατορίας: για την γενιά του ’30 σήμανε τη φρίκη του φασισμού και την προδοσία των Κομμουνιστικών Κομμάτων στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες.


Άρθρο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Fifth Estate, #393, Άνοιξη 2015. Το κείμενο είναι απόσπασμα από τη μπροσούρα του M. Bookchin «Άκου Μαρξιστή». Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας. (Πρώτη δημοσίευση στο provo.gr)

πηγή null



0 σχόλια (+add yours?)

Δημοσίευση σχολίου